Tờ phiếu dữ liệu bi-a chỉ có một ô được điền

Trên tường phòng làm việc ở Liverpool, cạnh bốn mươi bảy sơ đồ trận Manchester City thắng Liverpool 5-0 ngày 9 tháng 9 năm 2026, tôi dán một tờ A4. Tờ giấy có mười hai ô. Ô đầu tiên ghi đúng một chữ: bi-a. Mười một ô còn lại trắng trơn. Tôi tự hứa sẽ không gỡ nó xuống cho tới khi điền thêm được ít nhất một dòng có nghĩa.

Ba năm sau, tờ giấy vẫn nằm nguyên chỗ cũ. Không phải vì lười. Mà vì mỗi lần ngồi vào bàn, tôi lại nhận ra phần lớn thứ mà làng bi-a gọi là dữ liệu chỉ là những con số được đóng gói để trông có vẻ đầy đủ.

Từ năm 2026, tôi ngồi trong cabin bình luận của VTC suốt mười bảy năm, tường thuật gần như mọi trận chung kết thời Steve Davis và Stephen Hendry. Thời đó không có bảng số. Chúng tôi đếm bằng mắt, ghi bằng tay vào một cuốn sổ: cú nào vào, cú nào trượt, ai để lại thế bi xấu cho đối thủ. Một trận chung kết thế giới kéo dài hai ngày, và tôi có thể kể lại từng pha an toàn mà không cần xem lại băng.

Hôm nay khác hẳn. Trên sóng, khán giả được xem tỉ lệ đánh bóng thành công, tỉ lệ an toàn thành công, thời gian trung bình mỗi cú. Những trang thống kê như CueTracker lưu hàng chục nghìn trận đấu. World Snooker Tour công bố bảng xếp hạng theo từng cú century. Cảm giác là bi-a đã bước vào kỷ nguyên dữ liệu, muộn hơn bóng đá nhưng chắc chắn.

Khi tôi mở những chỉ số đó ra, đối chiếu với cuốn sổ cũ, tôi thấy một khoảng trống còn lớn hơn cả sự im lặng của khán đài năm 2026.

Tỉ lệ đánh bóng thành công là một phép chia đơn giản: số cú đưa bi vào lỗ chia cho tổng số cú thử. Nó gộp một cú đánh dễ vào bi gần lỗ với một cú cắt mỏng từ đầu bàn bên kia vào cùng một ô. Một cơ thủ ghi chín mươi phần trăm có thể đã đánh hai mươi cú an toàn và bảy mươi cú dễ, trong khi người ghi tám mươi lăm phần trăm vừa giải quyết mười lăm thế bi chết. Bảng số không phân biệt hai người đó.

Tỉ lệ an toàn thành công cũng vậy. Trong bi-a, một pha an toàn chỉ được tính là thành công khi đối thủ trượt ngay sau đó. Cơ thủ đặt bi trắng sát băng, che kín bi mục tiêu, nhưng đối thủ vẫn cắt vào được thì pha an toàn ấy bị ghi là thất bại. Đó là đo kết quả, không đo ý đồ.

Thời gian trung bình mỗi cú, chỉ số được dùng nhiều nhất để mô tả phong cách, lại là thứ dễ gây hiểu lầm nhất. Một cơ thủ đánh nhanh có thể đã đọc thế bi rất kỹ trong đầu từ trước, còn người đứng lâu có thể chỉ đang chần chừ. Chúng ta đo cây gậy, không đo bộ não.

Chỉ số phổ biến nhất của bi-a đo phần dễ nhất của trò chơi, còn phần khó nhất thì không ai đo.

Phần khó nhất đó là kiểm soát bi trắng. Trong một ván bi, cú đánh quyết định không phải cú đưa bi vào lỗ cuối cùng, mà là cú đặt bi trắng vào đúng vị trí để cú tiếp theo trở nên dễ dàng. Kim cương lệch chỉ xuất hiện khi bạn ngừng nhìn vào trái bóng. Một cơ thủ giỏi không thắng bằng cách đánh hay hơn, mà bằng cách làm cho thế bi sau trở nên tầm thường. Không có bảng số nào trên truyền hình đo được điều đó.

Tôi từng thử dựng một chỉ số cho riêng mình. Trong vài trận ở giải vô địch thế giới, tôi ngồi đếm số lần bi trắng dừng lại trong vùng mà cơ thủ có thể với tới ít nhất ba lỗ khác nhau ở cú tiếp theo. Tôi gọi đó là vùng ba lỗ. Chỉ sau hai phiên, tôi bỏ. Vấn đề không nằm ở công thức. Vấn đề là không ai khác đếm cùng tôi, nên chỉ số ấy không có gì để so sánh. Một thước đo không có lịch sử thì chỉ là một ghi chú cá nhân.

Tôi học được cách đặt tên cho khoảng trống từ một môn khác. Năm 2026, ngồi trên khán đài ở Nizhny Novgorod trong trận Croatia thắng Argentina 3-0, tôi đo khoảng cách trung bình từ Luka Modric tới hậu vệ quét mỗi lần anh nhận bóng: 13,7 mét. 13,7 mét — vùng đất mà Modric đặt chân đến trước mọi người. Cái tên ấy không làm Modric chạy nhanh hơn. Nó chỉ khiến người khác nhìn thấy điều họ vẫn luôn nhìn mà không gọi được thành lời.

Bi-a thiếu đúng cái nghi thức đó. Không ai đặt tên cho vùng bi trắng lý tưởng, cho khoảng cách giữa bi trắng và băng khi cần an toàn, cho góc mà một cú cắt trở nên bất khả thi. Không có tên thì không có tranh luận. Không có tranh luận thì không có dữ liệu.

Bi-a lỗ còn trống hơn bi-a không lỗ. World Nineball Tour ra đời với tham vọng chuyên nghiệp hóa, có bảng xếp hạng, có hệ thống điểm. Nhưng nếu hỏi một chỉ số đo chất lượng pha phá bi, cú đánh mở màn ván đấu và quyết định gần như toàn bộ thế trận, thì câu trả lời vẫn là im lặng. Người ta đếm số lần phá bi thành công, tức là có bi vào lỗ. Không ai đo cú phá bi để lại thế tốt hay thế chết cho đối thủ.

Đây là chỗ tôi muốn dừng lâu hơn bình thường, vì có một cám dỗ lớn hơn cả việc thiếu dữ liệu: cám dỗ tin rằng thêm dữ liệu sẽ tự động làm môn thể thao này minh bạch hơn.

Tôi không chắc. Trong bóng đá, quãng đường di chuyển và số lần bứt tốc được đóng gói như chỉ số nỗ lực, nhưng chạy vô hiệu cũng tạo ra số đẹp. Một tiền vệ chạy mười hai cây số có thể chỉ đang đuổi theo bóng mà không bao giờ chạm vào nó ở nơi có ích. Bi-a đang đi đúng con đường đó, chỉ chậm hơn vài năm. Khi các nhà tài trợ bắt đầu hỏi tay cơ này có chỉ số gì, chúng ta sẽ có thêm những bảng biểu đẹp, và chúng sẽ che đi phần khó nhất của trò chơi thay vì phơi nó ra.

Khoảng trống này có thể có nhiều nguồn gốc. Nguồn gốc dễ thấy nhất là nguồn lực: bóng đá có hàng trăm người ghi dữ liệu mỗi vòng đấu, bi-a thì không. Nhưng có một cách giải thích sâu hơn, và nó khiến tôi băn khoăn hơn cả. Bản chất trò chơi kháng lại việc đo lường. Mỗi cú đánh phụ thuộc vào trạng thái mặt bàn, độ ẩm, chất vải và một chuỗi quyết định không lặp lại. Bóng đá có cấu trúc không gian tương đối ổn định để mô hình hóa; bi-a thì mỗi thế bi là một bài toán riêng. Còn một khả năng nữa, thứ tôi ít bằng chứng nhất. Có thể người ta không muốn đo, vì một tay cơ bị giải mã thành những chỉ số sẽ khó bán hơn một tay cơ được kể bằng huyền thoại. Tôi chỉ đặt nó lên bàn, không kết luận.

Đại dịch năm 2026 dạy tôi một bài tương tự. Khi Everton thắng Liverpool 2-0 ở Anfield trong một trận derby vắng khán giả, lợi thế sân nhà biến mất, và những gì còn lại là cấu trúc thuần túy. Tôi xóa bảng tính hai nghìn dòng và chỉ hỏi một câu nhỏ. Bi-a không có khán đài ồn ào để đổ lỗi cho phong độ; nó chỉ có mặt bàn. Vậy mà chúng ta vẫn chưa đo được thứ nằm ngay trước mắt.

Ở các học viện bi-a, trẻ em được dạy bằng mắt và bằng tay, không bằng bảng biểu. Đó có thể là điểm mạnh. Nhưng khi những tay cơ ấy lớn lên và bước vào thị trường suất thi đấu chuyên nghiệp, nơi các vị trí được phân bổ gần như hợp đồng, thì việc thiếu dữ liệu khiến người yếu thế luôn ở thế bị động. Một tay cơ không có thước đo để chứng minh mình tiến bộ sẽ mãi phụ thuộc vào lời giới thiệu của người khác. Tôi quan sát điều này ở cả bóng đá lẫn bi-a: dữ liệu, khi thiếu, không trung lập. Nó nghiêng về phía người đã có tiếng.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, tôi cho rằng mùa giải tới sẽ là lúc thử thách thật sự bắt đầu. Các giải bi-a đang bán nhiều vé hơn, phát sóng nhiều giờ hơn, và áp lực đòi hỏi một tầng dữ liệu công khai sẽ đến từ phía nhà tài trợ trước khi đến từ phía khán giả. Nếu một chỉ số mới xuất hiện trên sóng, nó sẽ phải trả lời được một câu hỏi cũ: nó đo ý đồ hay đo kết quả?

Tôi không xem bi-a để giải trí. Tôi xem để giải mã. Mười một ô trống trên tờ giấy ở Liverpool nhắc tôi rằng giải mã không bắt đầu từ việc có thật nhiều số, mà từ việc biết số nào đang nói dối.

Trận đấu kết thúc ở góc nhìn thứ mười một. Với bi-a, góc nhìn đó vẫn chưa được ai ghi lại. Mùa giải tới, nếu trên sóng xuất hiện một thước đo mới, dù là chất lượng thế bi để lại hay số lần đặt bi trắng vào vùng ba lỗ, tôi sẽ là người đầu tiên kiểm chứng nó bằng cuốn sổ cũ. Nếu không có gì xuất hiện, tờ giấy vẫn ở trên tường, và tôi vẫn đếm bằng mắt. Những thiên tài đều để lại một khoảng trống ít người đo được. Việc của tôi là đo nó trước khi người khác kịp đặt tên.