Cỗ máy chín mươi lần quay: bên trong kiến trúc doanh thu của Genshin Impact và khoảng trống esports không lấp được

1 giờ 47 phút sáng, trên bàn làm việc của tôi ở Incheon có một tệp tin dán nhãn esports. Tôi mở ra. Không đội tuyển. Không giải đấu. Không tuyển thủ. Không một bản vá cân bằng nào. Chỉ có một dãy số lặp đi lặp lại như tiếng gõ của chiếc đồng hồ đặt sai múi giờ: 90. Chín mươi lần quay để chắc chắn chạm tay vào một nhân vật năm sao. Chia thành hai giai đoạn, mỗi giai đoạn khoảng 21 ngày, mỗi giai đoạn có banner riêng.

Tôi đọc lại tệp tin đó ba lần, không vì nội dung khó, mà vì tôi muốn chắc rằng mình không đọc nhầm nhãn. Chín năm theo dõi ngành này, từ những đêm thức trắng ở Incheon Samsan xem Longzhu hạ SKT T1, đến những bài phân tích dữ liệu viết vội lúc 2 giờ sáng cho Inven Global, tôi chưa từng thấy một văn bản nào lệch nhãn đến vậy. Và cũng chưa từng thấy một văn bản nào, dù lệch nhãn, lại phơi bày rõ đến thế cái guồng máy đang vận hành phía sau phần lớn doanh thu của ngành game hôm nay.

Chín mươi không phải là một luật thi đấu. Nó là một cái giá.

Nội dung gốc, sau khi bóc tách, gồm 28 điểm thông tin. Chúng mô tả lịch banner của Genshin Impact: giai đoạn hai phiên bản 7.0 mang về các banner tái xuất của Flins và Ineffa; phiên bản 7.1 mở màn bằng hai nhân vật mới cùng lúc, Vesna và Vodyanitsa, rồi giai đoạn hai quay lại với Skirk và Escoffier. Vài cái tên khác xuất hiện rải rác: Odette, Aino, Iansan, Lan Yan. Không có bảng xếp hạng, không có tỉ lệ thắng, không có đội hình.

Phần cơ chế thì rõ ràng hơn nhiều. Hệ thống pity bảo đảm một nhân vật năm sao trong vòng 90 lần quay. Cơ chế 50/50 quy định lần năm sao đầu tiên có 50% cơ hội là nhân vật giới hạn và 50% là nhân vật tiêu chuẩn; nếu trượt, lần năm sao kế tiếp chắc chắn là nhân vật giới hạn. Pity được chia sẻ giữa các banner cùng loại. Và tồn tại một làn banner riêng gọi là Chronicled Wish dành cho nhân vật cũ. Lịch tái xuất không cố định: có nhân vật vắng mặt hơn một năm, có nhân vật trở lại chỉ sau vài phiên bản.

Một chi tiết khiến tôi dừng lại lâu hơn cả: trong 28 điểm thông tin ấy, 20 điểm không ghi nguồn. Đúng một điểm dẫn được thông báo chính thức của nhà phát hành. Ba điểm là ý kiến chủ quan của người viết. Chính bài viết cũng tự thừa nhận rằng lịch banner chính xác vẫn chưa được xác nhận.

Vậy là tôi có trong tay một văn bản mô tả một cỗ máy doanh thu, dựng trên nền những dữ kiện chưa kiểm chứng, và được dán nhãn sai ngành.

Bắt đầu từ cái giá. Mức bảo đảm 90 lần quay là một trần giá được thiết kế để không bao giờ được gọi là trần giá. Nó tạo cảm giác tiếp cận được: người chơi biết chính xác mình cần bao nhiêu để chắc chắn có kết quả, nên không còn cảm giác đang ném tiền vào một cái hố không đáy. Nhưng cái trần ấy chỉ đúng cho một lần năm sao, và chỉ đúng khi người chơi chấp nhận rằng lần năm sao đó có thể không phải nhân vật mình muốn.

Đến đây thì cơ chế 50/50 xuất hiện. Nếu mỗi lần năm sao đều rơi đúng ngưỡng 90, phép tính kỳ vọng cho một nhân vật giới hạn là: 50% khả năng cần 90 lần quay, 50% khả năng cần 180 lần quay, tức trung bình 135 lần. Người chơi nhớ 90. Họ trả 135. Và 135 không bao giờ xuất hiện trên bất kỳ banner quảng cáo nào.

Tôi viết điều này không để kết tội một cơ chế. Tôi viết vì nó là bài học thiết kế mà giới esports đã bỏ lỡ trong nhiều năm: cái được truyền thông là ngưỡng sàn, cái được trả tiền là ngưỡng kỳ vọng. Trong esports, ngưỡng sàn là suất tham dự vòng bảng, ngưỡng kỳ vọng là chức vô địch. Không ai bán cho khán giả suất vòng bảng rồi gọi đó là cúp.

Người ta nhìn bảng tỉ lệ rơi, tôi nhìn những vết nứt trong kiến trúc doanh thu.

Cơ chế chia sẻ pity khoét thêm một vết nứt nữa. Khi pity được cộng dồn giữa các banner cùng loại, chi phí biên của việc chuyển từ banner này sang banner khác gần như bằng không. Người chơi đã tích được 60 lần quay ở banner trước sẽ không cảm thấy mất gì khi thử vận may ở banner sau, bởi tiến độ ấy đi theo họ. Về mặt kỹ thuật, đây là quyết định làm giảm rào cản. Về mặt kinh tế, đây là quyết định làm tăng tần suất chi tiêu. Rào cản thấp và tần suất cao là hai vế của cùng một phương trình doanh thu.

Lịch tái xuất không cố định khoét vết nứt sâu nhất. Không có bảng công bố trước. Không có chu kỳ để người chơi lập kế hoạch tài chính. Một nhân vật có thể vắng mặt hơn một năm rồi trở lại trong im lặng. Sự bất định ấy được thiết kế. Kẻ không biết ngày mai có gì sẽ luôn chuẩn bị nhiều hơn kẻ biết trước.

Rồi đến Chronicled Wish. Tôi đọc điểm thông tin này và nghĩ ngay đến một khái niệm quen thuộc trong thể thao: trận đấu huyền thoại, nơi những cái tên đã giải nghệ được mời trở lại sân một lần nữa. Chronicled Wish làm đúng việc đó với nhân vật. Nó mở một làn riêng cho những cái tên đã ngủ quên, để họ không chen vào nhịp banner chính, nhưng vẫn tạo ra doanh thu. Đây là tầng kiếm tiền thứ hai, và nó thông minh ở chỗ không phá vỡ nhịp điệu của tầng thứ nhất.

Chuyển nhượng không phải là mua bán, là những mối tình dang dở được nối lại. Banner tái xuất cũng vậy. Nó bán lại một mối tình cũ cho người đã bỏ lỡ, và bán cho cả người đã có rồi nhưng muốn có thêm.

Điểm cuối trong kiến trúc này là việc dồn hai nhân vật mới vào cùng một giai đoạn. Khi Vesna và Vodyanitsa xuất hiện cùng lúc ở giai đoạn một của phiên bản 7.1, áp lực phân bổ tài nguyên đạt đỉnh ngay tại đó, không phải vì cả hai đều mạnh, mà vì cả hai đều mới, và không ai muốn bỏ lỡ cái mới. Đây là chỗ tôi thấy rõ nhất sự khác biệt giữa hai mô hình: esports kiếm tiền bằng cách kéo dài sự chú ý trên một mùa giải, còn mô hình này kiếm tiền bằng cách nén sự chú ý vào một cửa sổ 21 ngày.

Mô hình esports mà tôi theo dõi mỗi tuần phụ thuộc vào ba bên: nhà tài trợ, đài truyền hình hoặc nền tảng phát trực tuyến, và nhà phát hành chia sẻ doanh thu. Ba bên, ba lịch, ba rủi ro. Cỗ máy này chỉ có một bên. Nhà phát hành vừa là người đặt luật, vừa là người công bố, vừa là người thu tiền, và cũng là bên duy nhất phát ra thông báo chính thức mà bài viết kia trích dẫn. Sự tập trung quyền lực ấy khiến chuỗi giá trị này đứng vững trước những cú sốc lịch trình mà esports không chống nổi, nhưng nó cũng khiến chuỗi ấy phụ thuộc hoàn toàn vào một biến số khác: quy định.

Tôi đã từng ngồi đọc lại 12 trận đấu của DAMWON để viết loạt bài về Canyon, và điều tôi học được khi ấy là dữ liệu chỉ có nghĩa khi được đặt vào một chuỗi nhân quả. Chuỗi ở đây là: ngưỡng sàn tạo cảm giác an toàn, 50/50 tạo dao động, pity chia sẻ tạo tần suất, lịch bất định tạo dự phòng, banner đôi tạo đỉnh. Năm bước, khép kín, không cần một trận đấu nào.

Có một cám dỗ rất dễ chịu: gọi cái cỗ máy này là cờ bạc và kết thúc bài viết ở đó. Tôi đã thấy hàng trăm bài viết như vậy, và phần lớn trong số chúng lười biếng theo đúng kiểu lười biếng mà chúng tố cáo. Gacha đứng ngoài định nghĩa cờ bạc theo pháp lý ở hầu hết thị trường hiện hành, vì nó là cơ chế phần thưởng ngẫu nhiên có bảo đảm sàn, và chính cái bảo đảm sàn ấy phân biệt nó với một vòng quay roulette. Gọi nó là cờ bạc là bỏ qua đúng chi tiết quan trọng nhất.

Nhưng có một cám dỗ thứ hai, nguy hiểm hơn: gọi nó là esports và đẩy nó vào cùng hệ quy chiếu với những thứ nó không hề chia sẻ. Không có đội, không có tuyển thủ, không có giải, không có bản vá cân bằng. Dán nhãn esports lên văn bản này không làm nó trở thành esports. Nó chỉ làm hỏng mọi phân tích phía sau.

Và đây mới là chỗ tôi muốn dừng lại lâu nhất. Trong 28 điểm thông tin, 20 điểm không có nguồn. Nhiều cái tên và nhiều số phiên bản không thể đối chiếu với bất kỳ thông báo chính thức nào mà tôi tra được. Nghĩa là làn sóng hype mà bài viết ấy tạo ra được xây trên một nền móng mỏng hơn cả bản thân cơ chế 50/50. Nếu esports có một bài học để học từ đây, thì đó là bài học về kỷ luật nguồn, thứ tôi đã phải rèn suốt từ đêm phỏng vấn một tuyển thủ 19 tuổi trong một PC bang và giữ kín thông tin cho đến đúng 2 giờ sáng mới đăng.

Người ta nhìn vào tỉ lệ rơi. Tôi nhìn vào tỉ lệ nguồn.

Mỗi bản vá là một bản nháp, chỉ có những nhà văn thực thụ mới dám viết tiếp. Nhưng trước khi viết tiếp, có lẽ nên hỏi một điều đơn giản: chiếc đồng hồ 21 ngày kia do ai lên dây? Nếu câu trả lời là nhà phát hành, thì mọi lời khuyên hãy tiết kiệm cho phiên bản sau đều là một phần của thiết kế, chứ không phải một lời khuyên đứng ngoài thiết kế. Và nếu esports muốn học được điều gì từ cỗ máy này, thì đó là: người hâm mộ cũng cần một ngưỡng sàn, một lời hứa rằng sau bao nhiêu năm chờ đợi, họ sẽ chắc chắn nhận được thứ gì đó.