Bảng điểm tấn công không cứu được bóng chuyền nữ Việt Nam: Vấn đề nằm ở đường bóng thứ hai

Trong trận đấu mà tôi xem lại ba lần, tuyển bóng chuyền nữ Việt Nam ghi 48 điểm tấn công, hơn đối thủ 11 điểm, rồi vẫn thua 1-3. Khán giả rời nhà thi đấu với câu hỏi cũ: đập tốt như vậy sao vẫn thua? Câu trả lời nằm ở một cột số mà đồ họa truyền hình không bao giờ chiếu tới. Người ta nhìn bảng số, tôi nhìn thấy cuộc nổi loạn, và cuộc nổi loạn ấy bắt đầu ở đường bóng thứ hai, không phải ở pha dứt điểm.

Tôi theo dõi tuyển nữ Việt Nam suốt chu kỳ Olympic vừa qua từ căn hộ ở Nagoya, tua đi tua lại những pha bóng chết. Sau khoảng bốn mươi trận được mã hóa thủ công, một mẫu hình lặp lại đủ dày để gọi là quy luật: đội thắng không phải đội đập mạnh hơn, mà là đội kiểm soát được nhịp của đường bóng thứ hai.

Bối cảnh chung thì ai cũng thuộc lòng. Cả nền bóng chuyền nữ Việt Nam đang chạy theo một câu chuyện duy nhất: chiều cao. Mỗi kỳ triệu tập đội tuyển, danh sách lại được đo bằng thước dây, và mọi cuộc tranh luận trên mạng xã hội rút gọn về một câu hỏi duy nhất: bao giờ Việt Nam mới có chủ công cao trên 1m90? Ban huấn luyện bị chỉ trích vì thiếu người tấn công, người hâm mộ so sánh với Thái Lan, Nhật Bản, Trung Quốc, rồi kết luận rằng khoảng cách nằm ở khả năng ghi điểm.

Cách đọc ấy nghe rất hợp lý, và chính vì hợp lý nên nó nguy hiểm. Nó biến một vấn đề hệ thống thành một vấn đề tuyển chọn cá nhân, và biến một câu hỏi về cấu trúc thành một cuộc truy tìm người hùng. Hơn hai mươi năm theo dõi bóng chuyền khu vực, tôi đã thấy mô thức này lặp lại ở nhiều nền bóng chuyền đang phát triển: họ mua chiều cao, nhưng không xây hệ thống.

Hãy bắt đầu từ con số tôi mã hóa được. Trong nhóm trận gặp các đối thủ tốp đầu châu Á, tỷ lệ đỡ bước một hoàn hảo của tuyển Việt Nam dao động quanh 38 đến 42%. Đối thủ trực tiếp của họ nằm ở khoảng 52 đến 56%. Nghe qua tưởng là khoảng cách nhỏ. Nó không nhỏ.

Trong bóng chuyền, đỡ bước một hoàn hảo không phải một chỉ số phòng ngự, nó là chỉ số tấn công trá hình. Khi tách riêng hai nhóm pha bóng, khoảng cách hiện ra rõ rệt: những pha bắt đầu bằng bước một hoàn hảo, hiệu suất tấn công của Việt Nam đạt khoảng 52%. Những pha bắt đầu bằng bước một kém, con số rơi xuống khoảng 31%, và tệ hơn, tỷ lệ bị chặn tăng gần gấp đôi. Chênh lệch 21 điểm phần trăm trong hiệu suất tấn công không nằm ở tay đập, nó nằm ở tốc độ và vị trí của đường chuyền thứ hai.

Nói cách khác, hàng tấn công của Việt Nam không yếu. Nó bị bỏ đói. Khi bước một đẩy bóng ra khỏi vị trí lý tưởng, chuyền hai buộc phải xử lý bóng ở khoảng cách xa lưới, và mọi phương án tấn công đều bị nén lại vào hai mũi. Đối thủ chỉ cần đọc một hướng.

Đây là điểm mà bảng điểm truyền hình lừa dối người xem nhiều nhất. Một pha bóng kết thúc bằng cú đập bị chặn được ghi là lỗi tấn công của tay đập. Nhưng trong bản mã hóa của tôi, phần lớn những pha đó bắt nguồn từ một đường bóng một lệch nhịp, khiến chuyền hai mất khả năng tạo bất ngờ, khiến hàng chắn đối phương đứng đúng chỗ. Lỗi được ghi cho người cuối cùng chạm bóng, nguyên nhân lại nằm ở người đầu tiên.

Tôi đã dựng lại chuỗi này ở cấp độ câu lạc bộ, giải vô địch quốc gia, và mẫu hình không đổi. Những đội có tỷ lệ đỡ bước một hoàn hảo ổn định trên 50% thắng phần lớn các trận mà họ có ít điểm tấn công hơn. Những đội phụ thuộc vào một chủ công gánh điểm thường sụp trong set thứ tư và thứ năm, khi đối thủ đã đọc xong nhịp đập. Bóng chuyền hiện đại thưởng cho đội tạo ra nhiều lựa chọn hơn, không phải đội có cú đập mạnh hơn.

Để đối chiếu, tôi áp mô hình tương tự lên tuyển nữ Nhật Bản ở cùng giai đoạn. Tỷ lệ đỡ bước một hoàn hảo của họ ổn định quanh 54%, nhưng điểm đáng chú ý không phải con số đó, mà là cách chuyền hai phân phối bóng: không có một vị trí nào chiếm quá 32% số lần dứt điểm. Sự phân tán ấy là thứ khiến hàng chắn đối phương không bao giờ đứng yên đúng lúc.

Và đây là chỗ câu chuyện trở nên thú vị. Nếu bước một là vấn đề, tại sao không ai nói về nó? Vì bước một không có người hùng. Không ai đăng ảnh một pha đỡ bóng lên trang nhất. Không có thống kê nào in trên áo cầu thủ. Trong khi đó, một cú đập xuyên chắn là thứ bán được vé.

Tôi cá cược với định kiến, và định kiến ở đây là: muốn mạnh hơn thì phải cao hơn. Số liệu của tôi không phủ nhận chiều cao. Nó chỉ nói rằng chiều cao không phải biến số quyết định ở cấp độ này. Một hàng chắn cao hơn 5cm chỉ tạo ra khác biệt khi đối thủ buộc phải tấn công trong tình huống xấu. Còn nếu bước một của bạn tệ, hàng chắn đối phương không cần cao, nó chỉ cần đứng đúng.

Giờ đến phần tôi có thể sai. Mẫu bốn mươi trận của tôi tập trung vào một nhóm đối thủ hẹp, và các trận gặp đội yếu có thể đẩy tỷ lệ bước một lên cao một cách giả tạo. Tôi chưa tách được ảnh hưởng của chất lượng giao bóng đối phương, và đó là biến số lớn nhất trong toàn bộ mô hình. Cũng phải nói thẳng: ở đẳng cấp thế giới, chiều cao lại trở thành yếu tố gần như không thể thương lượng, vì giao bóng mạnh tới mức không bước một nào đủ hoàn hảo. Nếu Việt Nam nhắm tới tốp 20 thế giới, luận điểm của tôi yếu đi đáng kể.

Nhưng ở sân chơi khu vực và châu lục, nơi Việt Nam thực sự đang chiến đấu, luận điểm đứng vững. Và nó có hệ quả trực tiếp lên cách tuyển quân. Nếu bước một là biến số quyết định, thì vị trí đáng đầu tư nhất không phải chủ công mà là libero và chuyền hai, hai vị trí mà bóng chuyền Việt Nam vẫn đối xử như phần phụ.

Hỗn loạn là một nhà thiết kế, chỉ có điều không phải ai cũng đọc được bản vẽ của nó. Bản vẽ ở đây vẽ ra một đội bóng không cần người khổng lồ, mà cần ba người đỡ bóng ổn định và một chuyền hai biết biến sự ổn định đó thành bất ngờ.

Dự đoán của tôi, có thể kiểm chứng: trong vòng hai chu kỳ tới, đội tuyển nữ Việt Nam sẽ thu hẹp khoảng cách với nhóm dẫn đầu châu Á không phải bằng một chủ công cao hơn, mà bằng việc đẩy tỷ lệ đỡ bước một hoàn hảo vượt mốc 50%. Đội nào làm được điều đó trước sẽ thắng. Đội nào tiếp tục đi tìm người hùng, sẽ tiếp tục thua với 48 điểm tấn công và một bảng điểm trông thật oan ức.