Ba người phụ nữ đứng cuối cùng: bục podium toàn nữ đầu tiên của backyard ultra Anh quốc

Chuông báo vòng mới vang lên ở Hardwick Estate, Derbyshire, và chỉ còn ba người bước ra vạch xuất phát. Cả ba đều là phụ nữ. Họ đi thêm một vòng 6,706 km nữa trong màn đêm, rồi một vòng nữa, cho tới khi ban tổ chức Rasselbock Backyard Ultra khép cuộc đua lại với ba cái tên nữ ở những vị trí trụ lại sau cùng. Ban tổ chức gọi đó là bục podium toàn nữ đầu tiên của một giải backyard ultra tại Anh.

Bản tin địa phương thuật lại sự kiện ấy không kèm một cái tên vận động viên nào. Không số vòng, không tổng quãng đường, không thời gian hoàn thành, không cả ngày thi đấu cụ thể. Chỉ có một con số xuất phát: 141 người, trong đó khoảng 30 phụ nữ và 111 nam giới. Ba người phụ nữ vô danh bước qua 138 người còn lại. Đó là toàn bộ những gì được tường thuật.

Backyard ultra là thể thức kỳ lạ nhất mà điền kinh sản sinh ra trong hai thập kỷ qua. Mỗi giờ, đúng giờ, toàn bộ người chạy xuất phát lại một vòng cố định dài 6,706 km. Ai không có mặt ở vạch xuất phát khi chuông vang thì bị loại. Cuộc đua chỉ kết thúc khi còn duy nhất một người chạy nổi vòng cuối. Ai hoàn thành 24 vòng trong 24 giờ thì chạm mốc 100 dặm, tức 160,9 km.

Thể thức này bắt nguồn từ Big's Backyard Ultra do Gary Cantrell, biệt danh Lazarus Lake, khởi xướng ở Bell Buckle, bang Tennessee, Mỹ. Nó nằm ngoài hệ thống quản lý của Liên đoàn Điền kinh Thế giới: không có chuẩn dự giải, không có điểm xếp hạng, không có danh hiệu theo nghĩa liên đoàn công nhận.

Rasselbock Backyard Ultra diễn ra tại Hardwick Estate, khu di sản do National Trust quản lý ở Derbyshire. Đây là nơi có Hardwick Hall, dinh thự gắn với Bess of Hardwick, tức Elizabeth Talbot, nữ bá tước xứ Shrewsbury (1527–1608), một trong những phụ nữ quyền lực nhất nước Anh thời Elizabeth. Bản tin dành khá nhiều dung lượng cho mối liên hệ di sản này. Đại diện khu di tích, Matt Dillon, là nhân vật duy nhất được nêu tên trong toàn bài.

Mô hình tổ chức cũng đáng để ý. Một giải ultra nghiệp dư đặt chân vào khu di sản quốc gia là cách kết hợp hai dòng tiền: phí dự giải của 141 người chạy, và lượng khách tham quan mà một sự kiện đặc biệt kéo về dinh thự. Đây không phải mô hình giải đấu bán bản quyền truyền hình. Đây là kinh tế học của thể thao quần chúng, nơi đơn vị tính toán không phải khán giả mà là người tham dự.

Khi theo dõi các giải đường dài ở Kenya, nơi tôi sống và làm việc, tôi quen với một kiểu số liệu khác: vòng chạy 5.000 m, bán marathon, marathon. Ở đó, tốc độ là tiền tệ. Còn ở đây, phép tính đảo ngược hoàn toàn.

Chia 6,706 km cho 60 phút, mỗi vòng đòi hỏi tốc độ trung bình khoảng 8 phút 57 giây một km. Với bất kỳ vận động viên đường dài nào, đó là nhịp thả lỏng, nhịp nói chuyện được. Yếu tố quyết định ở backyard ultra không nằm ở tốc độ tối đa, mà ở khả năng lặp lại nhịp ấy hàng chục lần trong trạng thái thiếu ngủ, đau khớp, rối loạn tiêu hóa và mòn da chân. Người thắng không phải người chạy nhanh nhất. Người thắng là người hồi phục nhanh nhất trong 60 phút giữa hai vòng.

Chính đặc tính đó khiến thể thức này trở thành một phép thử khác biệt về mặt giới. Chạy nước rút hay chạy 800 m chia tách nam và nữ bằng khoảng cách sinh lý rõ rệt. Một cuộc đua kéo dài 24 giờ, nơi tốc độ bị giới hạn bởi đồng hồ chứ không bởi cơ bắp, san phẳng phần lớn khoảng cách ấy. Cái còn lại là kỷ luật phân bổ sức, khả năng chịu đựng mất ngủ, và chất lượng của đội hậu cần — những thứ không phụ thuộc vào giới tính theo cách mà tốc độ tối đa phụ thuộc.

Đội hậu cần đáng được nói riêng. Trong thể thức này, người chạy có đúng 60 phút để ăn, thay tất, xử lý vết phồng rộp, ngủ vài phút nếu kịp, rồi quay lại vạch xuất phát. Không có hậu cần bài bản, phần lớn người chạy sụp ở khoảng vòng thứ mười lăm tới hai mươi, không phải vì hết sức mà vì hết thời gian xử lý cơ thể. Khả năng tổ chức xung quanh một cơ thể mệt mỏi là một kỹ năng thi đấu, và nó không xuất hiện trong bảng kết quả.

Tỷ lệ tham dự mới là điểm đáng dừng lại. Trong 141 người, phụ nữ chiếm khoảng 21%. Con số này phản ánh tương đối sát thực tế các giải ultra ở châu Âu và Bắc Mỹ, nơi tỷ lệ nữ giới tăng đều trong khoảng một thập kỷ trở lại đây nhưng vẫn chưa chạm mức cân bằng. Vậy mà ba vị trí cuối cùng của Rasselbock lại không có nam giới. Kết quả vượt xa tương quan lực lượng xuất phát.

Đặt cạnh bức tranh Kenya thì khoảng cách càng rõ. Quốc gia này sản sinh những nữ vận động viên chạy 10.000 m và marathon hàng đầu thế giới, nhưng gần như không có hạ tầng cho thể thức backyard ultra. Đường ống đào tạo ở đây sinh ra nhà vô địch đường đua, không sinh ra người sống sót qua 24 giờ chạy vòng. Hai hệ sinh thái khác nhau, hai kiểu tuyển chọn khác nhau, và một khoảng trống mà điền kinh châu Phi nhiều khả năng sẽ còn bỏ ngỏ trong vài năm tới.

Phía sau ánh đèn sân vận động, những người phụ nữ thì thầm điều cả thế giới chưa nghe. Ở đây, tiếng thì thầm ấy bị bỏ quên thêm một lần nữa: bản tin không nêu tên ai. Ba người phụ nữ trụ lại 24 giờ ngoài kia không được gọi tên trong chính câu chuyện về họ.

Cần nói rõ điều mà bản tin không nói. Tuyên bố "bục podium toàn nữ đầu tiên tại Anh" do ban tổ chức đưa ra, không được một cơ quan đăng ký độc lập, một tổ chức bấm giờ hay một liên đoàn nào xác minh. Cho tới nay, không tồn tại cơ sở dữ liệu quốc gia nào thống kê thành phần bục podium của các giải backyard ultra. Tuyên bố ấy đúng theo nghĩa "ban tổ chức nói vậy", và không thể kiểm chứng theo bất kỳ nghĩa nào khác.

Cũng cần phân biệt một điểm về luật thi đấu. Trong backyard ultra, kết quả chính thức chỉ công nhận duy nhất một người hoàn thành. Mọi người còn lại đều bị ghi là bỏ cuộc. "Bục podium" ở đây là quy ước của cộng đồng, dùng để chỉ ba người trụ lại lâu nhất. Vậy nên cụm từ "podium toàn nữ" thực chất có nghĩa: ba người cuối cùng còn đứng được trên đường chạy đều là phụ nữ. Đó là một kết quả đáng ghi nhận, nhưng nó không phải một bục trao huy chương theo nghĩa truyền thống, và độc giả dễ đọc sai nếu chỉ nhìn tiêu đề.

Điểm tôi muốn giữ chặt nhất là quy mô mẫu. Một giải, một cuối tuần, không đủ để nói lên điều gì về bức tranh toàn quốc. Một bục podium toàn nữ là dấu hiệu, không phải bằng chứng của một chuyển dịch cấu trúc. Muốn biết nó có ý nghĩa hệ thống hay không, phải xem mùa sau có bao nhiêu phụ nữ xuất phát, và bao nhiêu người trong số họ trụ tới vòng thứ hai mươi.

Bình đẳng giới trong thể thao không phải trận chiến với đàn ông, mà là trận đấu với định kiến. Định kiến ở đây có dạng rất cụ thể: một ban biên tập cho rằng bóng đá nữ không ai đọc, một trang kết quả không buồn điền tên phụ nữ, một bản tin về bục podium toàn nữ mà không có nổi một cái tên.

Đường chạy ghi nhớ những cú nước rút, và cũng ghi nhớ những bàn tay đỡ ai đó đứng dậy. Ở Hardwick Estate cuối tuần ấy, ba người phụ nữ đã đỡ nhau qua nhiều giờ đồng hồ mà không ai trong chúng ta biết tên. Thay đổi thật sự sẽ đến vào ngày mà một kết quả như thế này được công bố kèm tên, kèm số vòng, kèm quãng đường — và không ai còn phải hỏi vì sao phụ nữ lại chạy xa đến vậy.