Jakarta 2026 và khoảng trống thế hệ: Điền kinh Việt Nam nhìn về Aichi-Nagoya 2026

Trong căn hộ nhỏ ở Nairobi, nơi tôi sống và làm việc đã hơn hai thập kỷ, tôi vẫn giữ một cuốn sổ ghi chép từ năm 2026. Trang giấy viết vội ngày hôm đó chỉ có một dòng ngắn ngủi: “Lan — bạc 400m rào. Chưa xong.” Đến nay tôi vẫn không lý giải được vì sao mình lại viết hai chữ “chưa xong” vào đúng khoảnh khắc tấm huy chương bạc vừa được đeo lên cổ một vận động viên trẻ người Việt. Có lẽ đó là trực giác nghề nghiệp của một người đã dành bốn mươi lăm năm ngồi ở rìa đường chạy, học cách tin rằng kết quả thể thao không bao giờ khép lại đúng lúc tiếng còi vang lên.

Ba năm sau, vào một buổi sáng, tôi nhận được tin nhắn từ một đồng nghiệp ở Hà Nội: tấm huy chương bạc của Quách Thị Lan ở nội dung 400 mét rào nữ tại Asian Games 2026 Jakarta đã được chuyển thành huy chương vàng, sau khi nhà vô địch Kemi Adekoya bị tước danh hiệu vì vi phạm quy định phòng chống doping. Người ta gọi đó là “huy chương được trao lại”. Tôi ngồi im rất lâu, rồi mở lại cuốn sổ cũ và gạch một đường ngang dưới hai chữ “chưa xong”.

Phía sau tấm huy chương vàng được trao lại ấy là một câu hỏi lớn hơn, câu hỏi mà không tấm huy chương nào trả lời được: điều gì đến sau một thế hệ vàng son?

Kỳ đại hội để lại một thế hệ, hay chỉ để lại ký ức?

Asian Games 2026 tại Jakarta-Palembang là kỳ đại hội mà điền kinh Việt Nam đạt thành tích rực rỡ nhất trong lịch sử tham dự các đấu trường châu lục. Quách Thị Lan giành huy chương bạc 400 mét rào. Bùi Thị Thu Thảo giành huy chương vàng nhảy xa. Nguyễn Thị Oanh để lại dấu ấn ở các nội dung cự ly trung bình. Ở môn bơi, Nguyễn Huy Hoàng giành huy chương bạc 200 mét hỗn hợp cá nhân, còn Nguyễn Thị Ánh Viên khẳng định vị thế kình ngư hàng đầu châu lục với hai tấm huy chương đồng.

Người ta gọi đó là “thời kỳ hoàng kim”. Cách gọi ấy không sai. Nhưng một thời kỳ hoàng kim chỉ thực sự có ý nghĩa nếu nó để lại một thế hệ kế cận. Và đó chính là điều mà bảy năm sau, khi nhìn về Aichi-Nagoya 2026, dường như đang thiếu vắng.

Tôi nhớ buổi tối mùa hè năm 2026, khi tôi ngồi trong phòng họp báo ở Jakarta, xung quanh toàn những đồng nghiệp nam lớn tuổi. Một người trong số họ quay sang tôi và nói rằng phụ nữ nên viết về cổ động viên thì hơn. Tôi không đáp lại. Đêm đó, tôi viết một bài phân tích về cách đội tuyển Bỉ hóa giải lối pressing của Pháp bằng sơ đồ 3-4-3, kèm số liệu Kevin De Bruyne chạm bóng 112 lần và di chuyển 11,2 km. Bài báo được một tạp chí châu Âu đăng lại. Người đàn ông hôm sau gửi cho tôi một lời xin lỗi ngắn.

Tôi kể câu chuyện ấy để nói rằng trong cùng một kỳ đại hội, người ta có thể nhớ một bàn thắng, nhớ một ánh mắt trọng tài biên, mà quên đi những con số lặng lẽ đang kể một câu chuyện khác. Ở Jakarta 2026, những con số ấy mang tên Quách Thị Lan, Nguyễn Thị Oanh, Bùi Thị Thu Thảo. Và bảy năm sau, chúng ta đang phải đối diện với một khoảng trống.

Điều đáng chú ý là khoảng trống này không xuất hiện đột ngột. Nó được báo trước bằng những dấu hiệu mà nếu chịu khó nhìn, chúng ta đã có thể thấy từ nhiều năm trước. Số lượng vận động viên trẻ lọt vào vòng chung kết các giải châu lục giảm dần. Số vận động viên đạt chuẩn tham dự các giải đấu quốc tế lớn không tăng. Và trong các cuộc họp báo, những cái tên được nhắc đến nhiều nhất vẫn là những cái tên đã có từ gần một thập kỷ trước.

Cần phải nói thêm rằng bối cảnh châu lục cũng đã thay đổi rất nhiều kể từ năm 2026. Các quốc gia trong khu vực đã đầu tư mạnh hơn vào thể thao thành tích cao, áp dụng các phương pháp khoa học huấn luyện hiện đại, và xây dựng những trung tâm đào tạo tài năng trẻ quy mô. Trong khi đó, ở Việt Nam, cuộc chuyển giao thế hệ diễn ra chậm chạp và thiếu những bước đột phá rõ rệt.

Quách Thị Lan và tấm huy chương vàng không có tiếng reo

Khi tấm huy chương vàng được trao lại, không có khán đài nào reo vang. Không có khoảnh khắc vận động viên quỳ xuống hôn đường chạy. Không có lá cờ nào được kéo lên trong tiếng quốc ca. Tất cả chỉ là một quyết định hành chính được đưa ra sau nhiều năm, trong một căn phòng họp kín không có khán giả.

Đó là bản chất kỳ lạ của những tấm huy chương được trao lại. Chúng đến muộn, và chúng đến lặng lẽ.

Nhưng nếu bỏ qua sự lặng lẽ ấy, chúng ta sẽ bỏ lỡ điều quan trọng nhất. Tấm huy chương vàng của Quách Thị Lan không phải là một món quà may mắn. Nó là kết quả của một thực tế thi đấu: ở tuổi đôi mươi, cô đã chạy một vòng 400 mét rào với thành tích đủ để đứng thứ hai châu lục, chỉ sau một vận động viên sau này bị chứng minh là gian lận.

Trong một cuộc đua sạch, cô là người chạy nhanh nhất.

Đây là điều mà tôi muốn dừng lại một chút, bởi vì nó thường bị hiểu sai. Khi một huy chương được trao lại, phản ứng đầu tiên của số đông là gọi nó là “huy chương ảo”, là “danh hiệu không trọn vẹn”. Cách nhìn ấy bỏ qua một nguyên tắc cơ bản của thể thao: kết quả chỉ được xác lập giữa những người thi đấu trong khuôn khổ luật lệ. Nếu người về đích trước vi phạm luật, thì thứ tự thực sự của cuộc đua phải được viết lại. Quách Thị Lan không được trao huy chương vàng vì ai đó thương hại cô. Cô được trao nó vì cô thực sự là người về đích đầu tiên trong số những vận động viên thi đấu công bằng.

Tuy nhiên, thành tích của Quách Thị Lan tại Jakarta 2026 là một đỉnh cao đơn lẻ, không phải một sự thống trị kéo dài. Cô không phải là vận động viên giành huy chương vàng ở nhiều kỳ đại hội liên tiếp. Cô không tạo ra một chuỗi thành tích khiến các đối thủ phải e dè trong nhiều năm. Cô là một vận động viên xuất sắc trong một buổi chiều xuất sắc, và điều đó, trong thể thao đỉnh cao, là đủ để ghi tên vào lịch sử — nhưng không đủ để xây dựng một thế hệ.

Câu chuyện về doping ở nội dung 400 mét rào nữ năm 2026 cũng để lại một bài học rộng hơn về tính bất ổn của các kết quả thể thao. Một tấm huy chương có thể đổi chủ sau nhiều năm, sau khi quá trình điều tra và xét xử kết thúc. Điều này nhắc nhở chúng ta rằng mọi bảng thành tích đều có thể bị viết lại, và rằng giá trị thực sự của một vận động viên không nằm ở vị trí trên bục, mà nằm ở thành tích thi đấu công bằng của chính họ.

Tôi từng đứng giữa World Cup 2026 và chỉ thấy một thứ: định kiến. Rồi tôi đếm từng đường chuyền để xóa nó. Bài học ấy dạy tôi rằng một khoảnh khắc lịch sử không tự động tạo ra một dòng chảy lịch sử. Một tấm huy chương vàng không tự động sinh ra những tấm huy chương vàng tiếp theo.

Bảy năm sau, Quách Thị Lan đã bước qua tuổi ba mươi. Với một vận động viên chạy rào 400 mét, đây là vùng đất mà tốc độ bắt đầu chậm lại, tần số bước chạy giảm dần, và khả năng hồi phục sau mỗi buổi tập không còn như thời đôi mươi. Những nghiên cứu về đường cong tuổi tác trong điền kinh cho thấy các nội dung chạy rào và chạy nước rút đạt đỉnh cao nhất vào khoảng hai mươi lăm đến hai mươi tám tuổi, sau đó bắt đầu đi xuống một cách từ từ nhưng đều đặn.

Tôi không nói điều này để giảm giá trị của cô. Tôi nói để đặt đúng câu hỏi: nếu Lan không còn ở đỉnh cao vào năm 2026, thì ai sẽ là người chạy ở làn trong cùng?

Câu hỏi ấy chưa có câu trả lời. Và sự im lặng của câu trả lời chính là điều đáng lo ngại nhất.

Nguyễn Thị Oanh và bài toán tuổi tác ở đường chạy vượt chướng ngại vật

Ở nội dung 3000 mét vượt chướng ngại vật, Nguyễn Thị Oanh từng giành huy chương đồng châu lục. Đó là một thành tích đáng nể, bởi đây là một trong những nội dung khắc nghiệt nhất của điền kinh — nơi vận động viên vừa phải chạy bền, vừa phải vượt qua rào chắn, vừa phải vượt qua hố nước, tất cả trong một nhịp điệu không cho phép bất kỳ sai sót nào.

Ở tuổi ba mươi mốt, Oanh đang bước vào giai đoạn mà giới khoa học thể thao gọi là “sau đỉnh sinh lý”. Với các nội dung sức bền, đỉnh cao thường rơi vào khoảng từ hai mươi lăm đến ba mươi tuổi. Sau mốc đó, dung tích hấp thụ oxy tối đa — chỉ số quyết định khả năng chạy bền — bắt đầu giảm dần, và khả năng hồi phục sau những buổi tập nặng cũng chậm lại. Đây không phải là phán đoán chủ quan. Đây là quy luật sinh học mà không một ý chí nào có thể bẻ gãy.

Điều khiến tôi trăn trở không phải là việc Oanh sẽ chậm đi. Điều khiến tôi trăn trở là việc không có ai chạy phía sau cô.

Tôi đã dành nhiều năm theo dõi các giải điền kinh ở Đông Phi, nơi những vận động viên trẻ xuất hiện liên tục, và tôi học được một điều: sức mạnh của một nền điền kinh không nằm ở người đang chạy nhanh nhất, mà nằm ở số lượng người đang chờ được chạy. Một quốc gia chỉ có một vận động viên giỏi là một quốc gia đang đứng trên một chân. Một quốc gia có mười vận động viên đang cạnh tranh để được chọn là một quốc gia đứng trên đôi chân vững chắc.

Ở Việt Nam, trong nhiều năm, chúng ta đã quen với việc chỉ có một vài cái tên. Và khi những cái tên ấy đến tuổi, chúng ta chợt nhận ra rằng phía sau họ là một khoảng trống.

Nguyễn Thị Oanh là một trong những vận động viên bền bỉ nhất mà tôi từng theo dõi qua các bản tin. Cô không phải là người chạy nhanh nhất, nhưng cô là người biết cách phân bổ sức lực, biết cách chịu đựng, biết cách trở lại sau những lần vấp ngã. Ở một nội dung đòi hỏi cả tốc độ lẫn sức bền như vượt chướng ngại vật, những phẩm chất ấy quý giá hơn cả tài năng thiên bẩm.

Nhưng phẩm chất không thể thay thế tuổi trẻ. Và đó là lý do vì sao câu chuyện của Oanh không thể tách rời khỏi câu chuyện lớn hơn: câu chuyện về một thế hệ vận động viên đang đến hồi kết mà chưa có người kế tục.

Có một chi tiết nhỏ nhưng đáng chú ý trong cách người hâm mộ Việt Nam theo dõi các giải đấu gần đây. Khi Oanh bước vào đường chạy, phản ứng đầu tiên của số đông không phải là kỳ vọng giành huy chương, mà là sự lo lắng. Lo lắng vì tuổi tác, lo lắng vì thể lực, lo lắng vì không biết liệu cô còn đủ sức để cạnh tranh với những đối thủ trẻ hơn. Sự lo lắng ấy phản ánh một điều mà chính các vận động viên cũng cảm nhận được: họ đang phải chiến đấu không chỉ với đối thủ, mà còn với thời gian.

Bơi lội: khi một thế hệ khép lại mà chưa kịp mở ra thế hệ mới

Ở môn bơi, câu chuyện còn rõ ràng hơn. Nguyễn Thị Ánh Viên từng giành hai huy chương đồng tại Asian Games, và trong nhiều năm, cô là gương mặt biểu tượng của bơi lội Việt Nam. Nhưng cô đã giải nghệ trước năm 2026. Sự ra đi của cô để lại một khoảng trống mà cho đến nay vẫn chưa có ai lấp đầy.

Nguyễn Huy Hoàng là trường hợp đáng chú ý theo một cách khác. Tại Asian Games 2026, anh giành huy chương bạc ở nội dung 200 mét hỗn hợp cá nhân, trong một cuộc đua mà anh phải đối đầu với Sun Yang — một trong những kình ngư vĩ đại nhất lịch sử châu Á. Đó là đỉnh cao trong sự nghiệp của Hoàng. Đến Asian Games 2026, anh giành huy chương đồng ở cùng nội dung. Về mặt huy chương, đó là một bước lùi nhỏ. Về mặt thông số, đó là dấu hiệu của một quỹ đạo đi xuống.

Tôi nhớ mình đã ngồi xem lại đoạn phim về cuộc đua của Hoàng với Sun Yang. Điều đáng chú ý không nằm ở tốc độ. Điều đáng chú ý nằm ở cách Hoàng phân bổ sức lực qua từng vòng bơi — một sự tính toán mà chỉ những vận động viên từng trải mới làm được. Nhưng cũng chính sự từng trải ấy là con dao hai lưỡi. Khi một vận động viên đã chạm đỉnh, mỗi năm tiếp theo là một năm phải chiến đấu để giữ lại những gì đã có, chứ không phải để vươn tới những gì chưa có.

Đây là điều mà tôi gọi là “nghịch lý của đỉnh cao”: người chạm đỉnh sớm thường phải dành phần lớn sự nghiệp còn lại để chống lại sự đi xuống, trong khi người chưa chạm đỉnh lại có toàn bộ tương lai phía trước.

Trong trường hợp của Nguyễn Huy Hoàng, việc chuyển từ huy chương bạc năm 2026 sang huy chương đồng năm 2026 không chỉ là một chi tiết nhỏ trong bảng thành tích. Nó là một tín hiệu. Nó cho thấy rằng ngay cả những vận động viên xuất sắc nhất của Việt Nam cũng đang phải chống lại một xu hướng đi xuống, trong khi các đối thủ cùng trang lứa ở các quốc gia khác vẫn đang tiến bộ.

Nguyễn Thị Ánh Viên và Nguyễn Huy Hoàng từng là hai gương mặt sáng giá nhất của bơi lội Việt Nam. Sự nghiệp của họ đã truyền cảm hứng cho một thế hệ người hâm mộ. Nhưng cảm hứng không thể thay thế được hệ thống. Và khi cả hai đều đã qua đỉnh cao, câu hỏi về người kế tục trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.

Điều đáng nói là cả Ánh Viên và Huy Hoàng đều là những vận động viên được đào tạo trong một hệ thống có phần khép kín, nơi họ được tập trung đầu tư như những “dự án” đặc biệt. Cách tiếp cận ấy có thể mang lại thành tích ngắn hạn, nhưng nó không tạo ra một môi trường cạnh tranh rộng khắp. Khi những “dự án” ấy kết thúc, khoảng trống để lại là rất lớn.

Bức tranh châu lục: khi hàng xóm chạy nhanh hơn

Điều khiến câu chuyện Việt Nam trở nên cấp thiết hơn là việc các quốc gia láng giềng đang đi theo hướng ngược lại.

Thái Lan đang trải qua một giai đoạn bùng nổ về tài năng trẻ. Puripol Boonson, một vận động viên chạy nước rút trẻ, đã đạt chuẩn Olympic ở nội dung 100 mét. Đây là một cột mốc quan trọng, bởi từ lâu, các nội dung chạy nước rút vốn được coi là sân chơi của các quốc gia có nền thể thao phát triển. Việc một vận động viên Đông Nam Á đạt chuẩn Olympic ở cự ly ngắn nhất là dấu hiệu cho thấy khoảng cách đang được thu hẹp — nhưng theo hướng có lợi cho Thái Lan.

Ở môn cầu lông, Thái Lan cũng đang sở hữu những tay vợt hàng đầu châu lục như Ratchanok Intanon và Kunlavut Vitidsarn. Đây là những cái tên không chỉ giành huy chương, mà còn định hình lối chơi và tạo ra một hệ sinh thái cạnh tranh nội bộ, nơi các tay vợt trẻ phải nỗ lực hết mình để được chọn.

Indonesia, ở môn cầu lông, thậm chí còn vươn xa hơn. Đây là quốc gia có truyền thống cầu lông lâu đời, với một đội ngũ vận động viên dày đặc ở mọi nội dung. Sự vượt trội của Indonesia ở môn này không đến từ một cá nhân thiên tài, mà đến từ một hệ thống đào tạo được duy trì qua nhiều thế hệ.

Khi tôi nhìn vào bức tranh ấy, tôi nhớ đến một nguyên tắc mà tôi học được trong những năm theo dõi điền kinh Đông Phi. Ở Kenya, người ta không cần phải tìm kiếm tài năng. Tài năng ở khắp nơi, và việc của hệ thống là chọn ra những người tốt nhất trong số rất nhiều người giỏi. Ở Việt Nam, tình hình ngược lại: hệ thống phải tìm kiếm tài năng trong một nguồn lực hạn chế, và đôi khi không tìm thấy.

Sự khác biệt ấy không chỉ nằm ở số lượng vận động viên, mà còn nằm ở cách tổ chức. Ở các quốc gia có nền thể thao phát triển, tài năng trẻ được phát hiện từ rất sớm, được đưa vào các trung tâm đào tạo chuyên biệt, và được thi đấu thường xuyên ở các giải quốc tế để tích lũy kinh nghiệm. Ở Việt Nam, nhiều tài năng trẻ vẫn phải tự mày mò, tự tìm cơ hội, và đôi khi bỏ lỡ thời điểm vàng để phát triển.

Tôi không muốn vẽ nên một bức tranh quá bi quan. Việt Nam vẫn có những vận động viên tài năng, và vẫn có những nỗ lực đáng ghi nhận. Nhưng sự thật là khoảng cách giữa Việt Nam và các quốc gia dẫn đầu khu vực trong một số bộ môn đang có dấu hiệu nới rộng, chứ không phải thu hẹp.

Khoảng trống thế hệ: khi không có ai để đếm

Trong nhiều năm, tôi đã học được một bài học từ chính công việc của mình: cách đếm quan trọng không kém con số được đếm.

Khi tôi phân tích một giải đấu, tôi không chỉ nhìn vào người chiến thắng. Tôi nhìn vào số lượng vận động viên trong độ tuổi từ mười tám đến hai mươi ba có mặt ở các vòng trong. Tôi nhìn vào số vận động viên lần đầu tham dự một giải tầm cỡ châu lục. Tôi nhìn vào khoảng cách giữa người về nhất và người về thứ tám, bởi vì khoảng cách ấy cho biết mức độ cạnh tranh nội bộ của một nền thể thao.

Và khi tôi áp dụng cách đếm ấy cho điền kinh Việt Nam trong những năm gần đây, con số tôi nhận được là một con số nhỏ.

Không có vận động viên trẻ nào trong độ tuổi dưới hai mươi ba lọt vào nhóm tranh huy chương ở các nội dung điền kinh chủ chốt của châu lục trong những chu kỳ gần đây. Không có một cái tên mới nào xuất hiện để khiến người hâm mộ phải chú ý. Những cái tên chúng ta nhắc đến nhiều nhất vẫn là những cái tên đã có từ năm 2026.

Đây là điều mà tôi gọi là “khoảng trống thế hệ” — một khoảng thời gian mà thế hệ cũ chưa hoàn toàn ra đi, nhưng thế hệ mới đã không kịp đến.

Điều đáng lo ngại hơn là khoảng trống này không phải là một hiện tượng ngẫu nhiên. Nó là kết quả của một quá trình. Khi một nền thể thao tập trung nguồn lực vào một vài cá nhân xuất sắc để đạt thành tích ngắn hạn, nó có thể đạt được những kết quả ấn tượng trong một kỳ đại hội. Nhưng nếu song song với đó, nó không xây dựng được một hệ thống phát hiện và đào tạo tài năng bền vững, thì đến khi thế hệ ấy ra đi, nó sẽ để lại một khoảng trống.

Có một chi tiết mà tôi cho là quan trọng. Trong các kỳ đại hội gần đây, các vận động viên Việt Nam thường phải chịu một áp lực vô hình từ phía người hâm mộ: kỳ vọng giành huy chương. Nhưng kỳ vọng ấy đôi khi không nằm trong kế hoạch chính thức của đoàn thể thao. Nói cách khác, các vận động viên phải gánh một mục tiêu do công chúng đặt ra, trong khi hệ thống phía sau họ chưa chắc đã chuẩn bị đủ nguồn lực để đạt được mục tiêu ấy.

Áp lực ấy có thể là động lực, nhưng cũng có thể là gánh nặng. Khi một vận động viên bước vào đường chạy với tâm lý phải giành huy chương để không làm người hâm mộ thất vọng, họ dễ đánh mất sự tự tin và sự tập trung cần thiết. Trong thể thao đỉnh cao, sự khác biệt giữa người thắng và người thua đôi khi chỉ là vài phần trăm giây, và trong khoảng cách mong manh ấy, tâm lý đóng vai trò quyết định.

Cần phải nhìn nhận một cách khách quan rằng việc thiếu vắng một thế hệ kế cận không phải là lỗi của riêng ai. Đó là kết quả của nhiều yếu tố cộng hưởng: nguồn lực đầu tư hạn chế, phương pháp đào tạo chậm đổi mới, cơ hội thi đấu quốc tế không đều đặn, và một cơ chế khuyến khích chưa đủ mạnh để giữ chân tài năng trẻ. Giải quyết những vấn đề này đòi hỏi một tầm nhìn dài hạn, vượt ra ngoài chu kỳ của một kỳ đại hội.

Góc nhìn ngược: giá trị thương mại và giá trị thi đấu

Có một câu hỏi mà ít ai đặt ra khi nói về thể thao Việt Nam: chúng ta đang đo lường thành công bằng gì?

Nếu đo bằng huy chương, thì Asian Games 2026 là một thành công vang dội. Nhưng nếu đo bằng khả năng duy trì thành tích qua các chu kỳ, thì bức tranh lại khác. Và đây là điểm mà tôi muốn nói thẳng: một nền thể thao đo lường bằng huy chương ngắn hạn sẽ luôn rơi vào cái bẫy của chính nó.

Bởi vì huy chương có thể đạt được bằng cách tập trung nguồn lực vào một vài cá nhân. Nhưng một thế hệ thì không thể mua. Nó chỉ có thể được xây dựng, và việc xây dựng ấy đòi hỏi thời gian, kiên nhẫn, và một hệ thống không ưu tiên những kết quả nhanh chóng.

Trong thể thao hiện đại, người ta thường nói về “giá trị thương mại” của các ngôi sao. Một vận động viên giành huy chương có thể mang về hợp đồng tài trợ, sự chú ý của truyền thông, và nguồn thu cho liên đoàn. Nhưng giá trị thương mại của một ngôi sao không đồng nghĩa với giá trị thi đấu của một thế hệ. Một ngôi sao có thể tỏa sáng trong vài năm. Một thế hệ có thể tỏa sáng trong vài thập kỷ.

Thế giới thể thao luôn muốn xếp hạng. Tôi thì chỉ muốn hiểu vì sao họ chạy, vì sao họ khóc. Và khi tôi nhìn vào những vận động viên Việt Nam đang ở giai đoạn cuối sự nghiệp, tôi thấy một điều mà bảng xếp hạng không thể hiện được: sự im lặng của một thế hệ đang chuẩn bị ra đi mà không biết ai sẽ ở lại phía sau.

Ở tuổi sáu mươi mốt, tôi học được rằng thể thao không bao giờ cũ, chỉ có cách nhìn của chúng ta trở nên mòn. Và cách nhìn đã mòn ở đây là cách nhìn chỉ thấy huy chương mà không thấy hệ thống, chỉ thấy đỉnh cao mà không thấy nền móng.

Có một nghịch lý mà tôi muốn nêu ra. Trong nhiều năm, người hâm mộ Việt Nam luôn khao khát những tấm huy chương châu lục và thế giới. Khao khát ấy là chính đáng. Nhưng khao khát chỉ có thể được đáp ứng nếu phía sau mỗi vận động viên là một hệ thống đủ mạnh. Một nền thể thao muốn có nhiều ngôi sao thì trước hết phải có nhiều người chơi. Một nền thể thao muốn có nhiều huy chương thì trước hết phải có nhiều tài năng đang cạnh tranh để được chọn.

Điều đang diễn ra và điều có thể đến

Khi Asian Games 2026 đến gần, có một sự thật mà chúng ta cần chấp nhận: những tấm huy chương vàng của Quách Thị Lan và Bùi Thị Thu Thảo, những tấm huy chương bạc, đồng của Nguyễn Thị Oanh và Nguyễn Huy Hoàng, là những ký ức đẹp — nhưng ký ức không thể chạy thay chúng ta trên đường đua ở Aichi-Nagoya.

Điều đang diễn ra là một cuộc chuyển giao thế hệ đầy khó khăn. Điều có thể đến, nếu chúng ta thay đổi cách nhìn, là một nền điền kinh được xây dựng trên hệ thống chứ không phải trên cá nhân.

Tôi không tin vào những lời hô hào. Tôi tin vào những con số biết kể tên. Khi những con số biết kể tên, cả sân cỏ phải lắng nghe. Và khi những con số ấy kể về một cô gái trẻ chưa ai biết đến, đang lặng lẽ tập luyện ở một sân vận động tỉnh lẻ nào đó, thì đó là lúc chúng ta nên lắng nghe — trước khi cô ấy trở thành một ký ức khác.

Năm 2026 dạy tôi rằng ngôi sao thật nhất không phải người chạy nhanh nhất, mà người gồng mình trong im lặng. Và ở Việt Nam hôm nay, những người gồng mình trong im lặng có thể không phải là những vận động viên đã thành danh, mà là những người đang cố gắng trở thành họ — trong điều kiện thiếu thốn, thiếu sự chú ý, và thiếu một con đường rõ ràng để vươn tới đỉnh cao.