WPBSA mở khóa đào tạo trọng tài lớn nhất lịch sử: 45 học viên và đường ống nhân lực chưa có tỷ lệ chuyển đổi

Tháng Bảy, Hiệp hội Bi-a và Snooker Chuyên nghiệp Thế giới (WPBSA) khởi động khóa đào tạo trọng tài theo hình thức trực tuyến. Đến tuần này, 45 học viên tập trung tại Northern Snooker Centre ở Leeds, Anh, để bước vào phần thực hành trực tiếp. WPBSA gọi đây là khóa đào tạo trọng tài lớn nhất từ trước đến nay. Tôi đọc lại thông cáo vài lần, và thứ khiến tôi dừng lại không phải con số 45, mà là vị trí của con số ấy trong một chuỗi vận hành dài hơn nhiều. Trong một môn thể thao mà mọi tranh cãi thường đổ về phía trọng tài, việc đào tạo thêm người ngồi ghế lại là câu chuyện ít được kể nhất.

Trong gần chín năm theo dõi snooker, tôi quen với việc mổ xẻ bảng điểm cầu thủ: số century, tỷ lệ an toàn, đường cong phong độ theo mùa. Nhưng có một lớp dữ liệu hầu như không xuất hiện trên mặt báo: ai là người bấm đồng hồ, ai là người lau bàn, ai ngồi ở ghế trọng tài khi một trận đấu bước vào hiệp quyết định. Khóa học lần này nói về đúng lớp dữ liệu đó.

WPBSA vừa là cơ quan quản lý, vừa là đơn vị đào tạo. Người đứng lớp gồm Chris Lovell, Giám đốc Phát triển Huấn luyện và Đào tạo, cùng Glen Sullivan-Bissett, Điều phối viên Khóa học Trọng tài. Năm trọng tài đang hoạt động ở hệ thống World Snooker Tour (WST) tham gia với vai trò cố vấn: Humphries, Bell, Mason, Bannister và Ogburn. Khóa học được công nhận bởi 1st4sport Qualifications, một tổ chức cấp chứng chỉ của Vương quốc Anh. Việc đưa một tổ chức bên ngoài vào chuỗi cấp chứng chỉ là một chi tiết nhỏ nhưng có trọng lượng: nó biến tấm bằng trọng tài từ một giấy xác nhận nội bộ thành một chứng chỉ có chuẩn tham chiếu.

Cấu trúc đào tạo chia làm hai giai đoạn. Giai đoạn một diễn ra trực tuyến, bắt đầu từ tháng Bảy, tập trung vào lý thuyết luật. Giai đoạn hai là phần thực hành tại chỗ ở West Yorkshire. Giữa hai giai đoạn ấy có ba cửa kiểm tra: bài kiểm tra luật, sáu trận đấu thực hành chính thức cho mỗi trọng tài, và phần đánh giá có cố vấn theo sát.

Nội dung giảng dạy cho thấy đây là chương trình mang tính nền tảng. Học viên được huấn luyện về luật, về xử lý bóng và dựng bàn, về kỹ thuật chải và chặn vải bàn để giữ hướng lông, và về vận hành bảng điểm thủ công. Điểm mấu chốt nằm ở chỗ: khóa học không đào tạo kỹ thuật chơi, mà đào tạo tay nghề điều hành — một nghề ít được nhắc nhưng quyết định nhịp của mọi trận đấu. Khi một trọng tài chải bàn sai hướng lông, đường bóng của cầu thủ sẽ lệch theo cách mà khán giả không nhìn thấy nhưng cầu thủ cảm nhận được ngay.

Xếp hạng "Class 3" cho thấy có một hệ thống phân cấp trọng tài nhiều bậc. Khóa này đưa học viên vào bậc thấp nhất của chiếc thang đó, rồi để họ tự leo lên. Cách tổ chức này khá giống một mô hình học nghề có cổng kiểm soát: không thể tốt nghiệp chỉ bằng việc có mặt đủ buổi.

Một chi tiết đáng lưu ý là bảng điểm thủ công vẫn nằm trong nội dung giảng dạy. Ở nhiều giải nghiệp dư, hệ thống điện tử chưa phổ biến, nên trọng tài phải biết ghi điểm bằng tay. Chi tiết này củng cố nhận định rằng đầu ra của khóa học hướng về sân chơi phong trào nhiều hơn là các giải lớn.

Tỷ lệ cố vấn cũng đáng chú ý. Năm cố vấn cho 45 học viên, tức khoảng một người kèm chín học viên. Con số này gợi ý một mức độ theo sát tương đối cao trong phần đánh giá thực hành. Nếu tính cả hai giảng viên chính, đội ngũ đứng lớp có bảy người. Điều đáng nói là năm cố vấn này vẫn đang làm nhiệm vụ ở các giải chuyên nghiệp. Họ vừa cầm còi ở sân đấu, vừa kèm học viên — một dấu hiệu cho thấy nhóm trọng tài tinh hoa của môn này không đông.

Cơ sở vật chất đặt tại Northern Snooker Centre, Leeds. Đây là một trung tâm chuyên biệt cho snooker, không phải một hội trường đa năng. Việc chọn địa điểm như vậy cho thấy ban tổ chức muốn học viên tiếp xúc với môi trường thi đấu thật ngay từ khâu đào tạo.

WPBSA nói "lớn nhất từ trước đến nay", nhưng không đưa ra con số so sánh. Không có dữ liệu về quy mô các khóa trước, không có tỷ lệ đậu, không có số trọng tài còn hoạt động sau khóa học. Một tuyên bố kỷ lục mà thiếu mốc so sánh thì vẫn chỉ là một tuyên bố, chưa phải một bằng chứng. Sự hồ nghi không phải để phủ nhận, mà để khoan sâu thêm trước khi công bố một phát hiện.

Điều đáng đào sâu hơn là tỷ lệ chuyển đổi. 45 học viên nhập học không đồng nghĩa với 45 trọng tài đủ chuẩn ra nghề. Với ba cửa kiểm tra, con số thực tế có thể thấp hơn đáng kể. Bài toán nhân lực ở đây giống như một đường ống: điều quan trọng không phải lượng nước đổ vào đầu ống, mà lượng nước chảy ra ở đầu kia.

Một điểm khác là tính tập trung địa lý. Cả khóa học lẫn đội ngũ cố vấn đều đặt tại Anh. Nếu bản đồ giải đấu của snooker tiếp tục mở rộng sang châu Á, một đường ống trọng tài đóng khung ở châu Âu có thể trở thành nút thắt về di chuyển, thị thực và ngôn ngữ. Tôi từng xem một trận ở châu Á mà trọng tài phải xử lý tình huống giao tiếp với cầu thủ không cùng ngôn ngữ — chi tiết nhỏ ấy cho thấy đào tạo trọng tài không chỉ là luật, mà còn là khả năng vận hành trong môi trường đa dạng.

Cuối cùng, cụm từ "hỗ trợ sự phát triển của snooker nghiệp dư" mang tính định hướng. Nó cho thấy đầu ra trước mắt của các trọng tài mới nhiều khả năng nằm ở sân chơi nghiệp dư, chứ không phải bàn chuyên nghiệp. Đây là một suy luận, không phải điều bài báo khẳng định. Và nếu đúng như vậy, thì việc chuẩn hóa trọng tài ở tầng nghiệp dư lại là một bước đi có ý nghĩa dài hạn, bởi đó là nơi phần lớn người chơi tiếp xúc với môn này lần đầu.

Bảng tính có trước cả giấc mơ. Tôi không vẽ tương lai, tôi chỉ đo lớp bụi thời gian đang phủ lên từng chỉ số. Và chỉ số cần đo ở đây là tỷ lệ trọng tài trụ lại nghề sau khi tốt nghiệp, chứ không phải con số nhập học.

Tôi tìm thấy 47 viên ngọc không phải vì tôi tinh mắt, mà vì tôi quá lười tin vào báo cáo có sẵn. Với khóa đào tạo trọng tài này, tôi cũng giữ thái độ tương tự. Cần khoảng sáu đến mười tám tháng để biết liệu 45 học viên kia có thực sự lấp đầy được nguồn cung trọng tài hay không.

Nếu sau một năm, WPBSA công bố tỷ lệ đậu và số trọng tài được phân công thường xuyên, tôi sẽ sẵn sàng đổi phán quyết. Còn bây giờ, đây là một tín hiệu đầu tư đúng hướng, nhưng chưa đủ để kết luận về năng lực vận hành của cả hệ thống.