Bi-a Việt Nam và cánh cửa môn phái: Khi một chữ “bi-a” không đủ để phân tích

Mở đầu

Trong một buổi tối cuối tháng Ba, tôi ngồi ở góc một câu lạc bộ bi-a tại Hải Phòng, tay cầm đồng hồ bấm giây. Trên bàn ba băng, một tay cơ mười bảy tuổi vừa hoàn thành cú đánh băng thứ hai liên tiếp, và cả khán phòng vỗ tay. Tôi ghi lại khoảng thời gian cậu ấy mất để chọn đường băng: bốn mươi hai giây. Sáng hôm sau, không bản tin nào nhắc đến con số ấy. Tất cả chỉ viết rằng “tay cơ trẻ gây ấn tượng”.

Đó là lý do tôi vẫn giữ thói quen bấm đồng hồ. Mỗi khi một tay cơ Việt Nam lên ngôi ở một giải quốc tế, các bảng tin lại dậy sóng bằng những dòng tít gần như giống hệt nhau: “Bi-a Việt Nam lại làm nên lịch sử”, “Việt Nam khẳng định vị thế trên bản đồ bi-a thế giới”. Nhưng nếu đọc kỹ, chữ “bi-a” trong những dòng tít ấy đang gánh một trọng lượng mà nó không thể gánh nổi.

Một cái ô quá rộng

Trong hệ thống phân tích của tôi, “bi-a” không phải là một bộ môn. Nó là một cái ô — một nhãn gia đình — bao trùm ít nhất sáu bộ môn khác nhau: snooker, pool 9 bóng kiểu Mỹ, pool 8 bóng, bi-a Trung Quốc, carom ba băng và pyramid kiểu Nga.

Sáu bộ môn này chia sẻ gần như không có gì với nhau. Chúng không chung hệ thống luật, không chung từ vựng kỹ thuật, không chung hệ thống giải đấu, cũng không chung hệ sinh thái thương mại. Một khán giả quen với trận snooker kéo dài bốn tiếng sẽ lạc lối trước một trận ba băng chỉ vài mươi phút. Một tay cơ vô địch 9 bóng không vì thế mà đánh được ba băng, và ngược lại. Cây cơ, mặt bàn, kích thước bóng, cách tính điểm — tất cả đều khác.

Vì vậy, bước đầu tiên của mọi phân tích — bước bắt buộc, không thể bỏ qua — là xác định bộ môn. Khi cánh cửa ấy chưa mở, mọi phán quyết phía sau đều vô nghĩa. Bạn không thể đánh giá “chất lượng cú phá” nếu không biết đó là cú phá của 9 bóng hay cú mở màn của ba băng. Bạn không thể nói về “cú đánh an toàn” nếu không biết luật an toàn của bộ môn nào đang được áp dụng. Và bạn càng không thể so sánh hai tay cơ nếu họ đang chơi ở hai bộ môn khác nhau. Đây là điều mà hầu hết các bản tin bi-a Việt Nam đang bỏ qua mỗi ngày.

Việt Nam mạnh ở đâu

Đây là chỗ sự nhập nhằng trở nên tốn kém. Việt Nam không mạnh ở mọi bộ môn bi-a. Việt Nam mạnh ở một bộ môn cụ thể: carom ba băng.

Trong nhiều năm, các tay cơ Việt Nam đã trở thành thế lực thường trực trên bảng xếp hạng của Liên đoàn Bi-a Thế giới. Trần Quyết Chiến từng giữ vị trí số một thế giới và giành nhiều chức vô địch World Cup ba băng. Bảo Phương Vinh, thuộc thế hệ kế tiếp, cũng đã bước lên bục cao nhất của một kỳ giải thế giới. Các vòng đấu World Cup ba băng được tổ chức tại Bình Dương và Thành phố Hồ Chí Minh đã biến Việt Nam thành một mắt xích thường xuyên của hệ thống thi đấu quốc tế.

Đằng sau những danh hiệu ấy là một cấu trúc ít được nhắc tới: mạng lưới câu lạc bộ. Ở nhiều tỉnh thành, các câu lạc bộ ba băng hoạt động như những lò đào tạo bán chính thức. Các tay cơ trẻ tập luyện theo nhóm, ăn cơm cùng nhau, ngủ cùng nhau trong những chuyến đi thi đấu xa nhà. Thành tích của bi-a Việt Nam không rơi từ trên trời xuống; nó lớn lên từ những phòng tập chật hẹp mà không ai quay phim.

Tôi đã dành nhiều mùa giải để theo dõi các vòng loại trong nước. Cái tôi tìm không phải là người thắng, mà là đường cong trưởng thành: một tay cơ mất bao nhiêu mùa để đi từ vòng loại quốc gia tới vòng chính World Cup. Phần lớn các trường hợp tôi ghi lại đều mất từ ba đến năm năm. Không ai trong số họ bước vào bảng xếp hạng thế giới chỉ trong một mùa. Tuổi hai mươi của một tay cơ giống như một tầng địa chất non trẻ: đẹp trên bề mặt, nhưng dễ sạt lở nếu không kiểm tra phần nền.

Góc nhìn ngược: cơn sốt không dành cho ba băng

Nếu bạn chỉ đọc các bảng tin, bạn sẽ nghĩ bi-a Việt Nam đang bùng nổ toàn diện. Nhưng dòng tiền và sự chú ý không chảy đều.

Phần lớn cơn sốt truyền thông gắn với pool 9 bóng: những trận đấu nhanh, những cú phá mạnh, những khoảnh khắc ngắn gọn dễ lan truyền trên mạng xã hội. Các giải pool có nhà tài trợ hào phóng, khán đài đông, và những hợp đồng hình ảnh hấp dẫn. Trong khi đó, ba băng — bộ môn mà Việt Nam thực sự có đẳng cấp thế giới — lại là sân chơi của một cộng đồng nhỏ, kiên nhẫn và ít được thương mại hóa.

Đây là điểm mù cấu trúc. Một nền bi-a đầu tư theo độ nổi tiếng của bộ môn, chứ không theo xác suất thành công thực tế, sẽ luôn đặt tiền vào chỗ đông người xem thay vì chỗ có khả năng giành danh hiệu. Cơn sốt 9 bóng có thể mang lại lượt xem; nhưng ba băng mới là nơi Việt Nam đang thu hoạch cúp.

Tôi không nói rằng pool không đáng đầu tư. Tôi nói rằng hai bộ môn cần hai bản đồ phát triển khác nhau. Gộp chúng vào một chữ “bi-a” là cách nhanh nhất để phân bổ nguồn lực sai chỗ — và để một tay cơ ba băng mười bảy tuổi, người mất bốn mươi hai giây để chọn một đường băng, không bao giờ được nhìn thấy.

Còn một lớp trầm tích nữa mà ít ai đào tới: chi phí. Một bàn ba băng tiêu chuẩn thi đấu có giá cao hơn nhiều so với bàn pool thông thường, và số câu lạc bộ đủ điều kiện tổ chức giải chính thức rất hạn chế. Khi hạ tầng bị giới hạn, mạng lưới tuyển trạch cũng bị giới hạn theo. Ở nhiều nơi, việc phát hiện tài năng phụ thuộc vào may mắn — một huấn luyện viên tình cờ đi ngang qua một phòng tập nhỏ. Đó là kiểu hệ thống tạo ra cả thiên tài lẫn những gia đình tan vỡ, khi một đứa trẻ bị đẩy quá sớm vào hành trình chuyên nghiệp mà không có lưới an toàn.

Kết

Lớp trầm tích của một môn thể thao không nằm ở danh hiệu, mà nằm ở những vận động viên bị ánh đèn bỏ quên khi tiếng vỗ tay đã tắt. Nếu muốn biết bi-a Việt Nam sẽ đi tới đâu trong năm năm nữa, đừng đếm số cúp đã giành được. Hãy đếm số bàn ba băng còn mở cửa lúc mười một giờ đêm, và số tay cơ trẻ còn ở lại sau giờ tập.

Sự hồ nghi không phải để phủ nhận, mà để khoan sâu thêm trước khi công bố một phát hiện. Với bi-a Việt Nam, phát hiện lớn nhất có thể chỉ đơn giản là: chúng ta đang nói về nhiều môn thể thao khác nhau dưới cùng một cái tên, và đã đến lúc tách chúng ra để nhìn cho đúng.

Tôi vẫn sẽ bấm đồng hồ. Bốn mươi hai giây có thể chưa nói lên điều gì. Nhưng nếu ba năm nữa, con số ấy giảm xuống còn hai mươi giây, tôi sẽ biết mình đang nhìn thấy một tay cơ thực sự — chứ không phải một dòng tít.