Bảy hệ thống, sáu thước phim: lỗ hổng Catalan trong giáo trình cờ vua của IM Valeri Lilov

Tiếng quân cờ gỗ đặt xuống bàn nghe khô như ngón tay gõ lên mặt trống. Sáng thứ Bảy, một quán cà phê nhỏ trên đường Nguyễn Chí Thanh, Đà Nẵng. Anh Hùng, 48 tuổi, chơi cờ từ thời còn bấm đồng hồ cơ, thua ván thứ tư trong buổi sáng. Cả bốn ván anh cầm quân Đen. Cả bốn ván, đối thủ mở màn bằng 1.d4, rồi 2.Nf3, rồi 3.Bf4 — hệ thống London, thứ khai cuộc mà người ta học trong một buổi tối và chơi được suốt hai mươi năm. Anh Hùng không sai ở nước nào. Anh chỉ không biết mình đang đi đâu.

Tôi rót thêm trà, nhìn bàn cờ còn nguyên quân. Mười tám năm ngồi ở tòa soạn Thể thao Đà Nẵng, tôi từng bị một biên tập viên hai mươi bảy tuổi gạch bài vì “viết văn trong bản tin thể thao”. Tôi rời tòa soạn, lập blog Cỏ May, và bắt đầu mỗi bài bằng một hình ảnh. Tôi tưởng mình bị lưu đày khỏi bàn cờ, hóa ra bàn cờ đưa tôi vào sâu trong chính mình. Sáng nay, hình ảnh ấy là bàn tay anh Hùng đặt quân Mã lên f6 — nước đi đúng về mặt lý thuyết và sai về mặt con người.

Vì thế, khi một khóa học cờ vua mới xuất hiện, tôi đọc nó bằng con mắt của người ngồi cạnh anh Hùng, chứ không bằng con mắt của người chấm điểm.

Khóa học và người làm ra nó

Sản phẩm là chuỗi sáu video do IM Valeri Lilov, một huấn luyện viên người Bulgaria, thực hiện. Nội dung: xây dựng thế trận cho quân Đen trước những hệ thống mà Trắng chọn khi từ chối chơi 2.c4 — từ chối toàn bộ gia tài lý thuyết Slav, Semi-Slav, Gambit Hậu được nhận và Gambit Hậu chính thống. Tài liệu quảng cáo gọi đó là lối chơi “không tham vọng” của Trắng.

Danh sách gồm bảy hệ thống: Colle (ECO D04–D05), Trompowsky (A45), Torre (D03/A46), London (D02), Catalan (E00–E09), Blackmar-Diemer (D00) và Richter-Veresov (D01). Sáu video, bảy hệ thống. Đó là phép trừ đầu tiên tôi làm khi gấp tờ giấy lại.

Về tác giả, tài liệu chỉ cung cấp hai dữ kiện kiểm chứng được: chức danh IM và nghề huấn luyện viên người Bulgaria. Không điểm Elo, không năm phong danh hiệu, không hoạt động thi đấu gần đây. Trong thị trường giáo trình trực tuyến, chức danh tác giả đóng vai trò tín hiệu định vị: giáo trình của IM thường nhắm vào người chơi câu lạc bộ, còn giáo trình của đại kiện tướng nhắm vào nhóm trên 2100. Không có dữ liệu nào để so sánh Lilov với những tác giả chuyên sâu từng chơi các cấu trúc này ở đẳng cấp cao nhất.

Kế hoạch, không phải biến

Điều khóa học này bán không phải nước đi. Chính lời giới thiệu nói rõ: mỗi khai cuộc có “một kế hoạch phù hợp cho quân Đen”. Đó là cách dạy về kế hoạch — quân đặt ở đâu, cột nào mở, khi nào đổi quân — chứ không phải dạy về biến — chuỗi nước cụ thể đã được máy kiểm chứng. Với người chơi phong trào, dạy kế hoạch là lựa chọn sư phạm tốt hơn dạy biến. Nhưng nó là đi theo dòng chảy, không phải sáng tạo lý thuyết. Trong toàn bộ tài liệu, không có nước mới nào, không có mẫu phân tích bằng máy, không có thống kê tỷ lệ thắng.

Vấn đề lớn nhất nằm ở chỗ phân loại. Catalan không phải hệ thống phụ; nó là khai cuộc chính tuyến với khối lý thuyết dày đặc. Người ta đạt tới Catalan bằng 1.d4 Nf6 2.c4 e6 3.g3 d5 4.Bg2 — Trắng đã chơi c4. Nghĩa là Catalan nằm đúng trong kho lý thuyết mà Trắng đang bỏ trốn. Nhét nó vào cùng rổ với Colle và London là trộn hai hạng cân vào một chuyến xe. Một phần sáu thời lượng không thể đủ cho Catalan; đây là điểm mỏng nhất của sản phẩm, và cũng là điểm người mua khó nhận ra nhất.

Trompowsky cũng vậy. Trompowsky đích thực là 1.d4 Nf6 2.Bg5 — nước đi xuất hiện trước khi Đen cam kết ...d5. Nếu Đen đã đi ...d5 trước, ta rơi vào một biến thể khác hẳn về bản chất. Khung “sau 1.d4 d5” mà tài liệu dùng để gói tất cả lại đã che mất một quyết định thứ tự nước đi thật sự.

Về độ khó, sáu module không cùng tầm. Colle, Torre và Blackmar-Diemer xử lý được bằng kế hoạch cộng vài nước cụ thể. Trompowsky và London đòi độ chính xác trước các ý ...c5, ...Ne4, ...h6 và trước việc đổi quân tượng ô đen. Catalan đòi một quyết định chiến lược thật: nhận hay không nhận tốt ở c4, chọn cấu trúc mở với ...dxc4 và ...b5, hay cấu trúc kín với ...Nbd7, ...c6, ...b6. Bốn hạng mục dễ, hai hạng mục khó, một hạng mục rất khó — trong sáu video. Người mua thực chất đang trả tiền cho một hai module chắc tay và vài module mỏng.

Rồi những khoảng trống. Một thế trận quân Đen dựng trên khung “1...d5 cộng kế hoạch” sẽ bỏ sót những hệ thống đi tới cùng cấu trúc bằng con đường khác. Nổi bật nhất là Jobava-Prie London — 1.d4 Nf6 2.Nc3 d5 3.Bf4, mang tên Baadur Jobava, hiện là một trong những vũ khí phổ biến nhất ở cả cấp câu lạc bộ lẫn cấp đại kiện tướng. Tiếp đó là các thế trận g3/Bg2 kiểu “bán Catalan” không có c4: 1.d4 d5 2.Nf3 Nf6 3.g3. Không hệ thống nào trong hai hệ thống đó xuất hiện trong bản giới thiệu.

Mối nguy không nằm ở thế cờ

Tài liệu đồng thời nói Trắng chơi “không tham vọng” và những hệ thống ấy “cực kỳ nguy hiểm”. Hai câu đó không mâu thuẫn nếu ta đọc đúng. Nguy hiểm ở đây không phải Trắng ưu thế khách quan. Nguy hiểm là rủi ro trôi dạt: Trắng có một ván không rủi ro, và nếu Đen không thuộc kế hoạch đặc trưng, Đen sẽ trôi — từng nước một, không sai nước nào, cho tới khi nhận ra thế cờ đã lệch từ lúc nào không biết. Ai đọc câu “cực kỳ nguy hiểm” thành “những khai cuộc này mạnh về mặt khách quan” sẽ hiệu chỉnh sai toàn bộ kỳ vọng.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu phong trào của tôi, từ những buổi tối ở câu lạc bộ cờ Đà Nẵng tới các giải mở rộng ở Hà Nội, mô hình lặp lại khá đều: người thua hệ thống London không thua ở phút thứ mười. Họ thua ở phút thứ ba mươi, khi mọi quân đã vào thế và họ vẫn chưa có ý tưởng nào.

Nên phép tính thật của sản phẩm này không phải “nó có đánh bại được Catalan hay không”. Phép tính là: người mua bỏ ra bao nhiêu giờ để học kế hoạch, và số giờ đó lấy từ đâu. Nếu lấy từ bài tập chiến thuật và tàn cuộc — hai trụ cột sinh ra điểm Elo thật — thì món hời có thể là món lỗ.

Có một điều tôi muốn nói rõ, vì tôi đã ngồi đủ lâu ở cái bàn này. Tài liệu này là văn bản quảng cáo, không phải phóng sự. Không tên nhà phát hành, không giá, không ngày phát hành, không thời lượng từng video, không một nguồn độc lập nào. Ngay cái tít cũng là bản dịch chữ nghĩa của thành ngữ Đức “der richtige Königsweg” — điều đó khiến tôi nghi đây là lần quảng bá lại một bản ghi cũ. Với một khóa học về Trompowsky và London, tuổi của bản ghi là chuyện không nhỏ, vì lý thuyết ở hai hệ thống này dịch chuyển nhanh hơn người ta tưởng.

Và nếu bạn đang tự hỏi vì sao một sản phẩm nhỏ như vậy lại đáng để tôi viết hơn một nghìn chữ: vì nó là mảnh ghép của một thị trường lớn hơn. Ở tầng sản xuất nội dung, chi phí làm một khóa khai cuộc giờ rất thấp. Ở tầng phân phối, các cửa hàng, blog và kênh giới thiệu ăn hoa hồng đẩy hàng bằng đúng kiểu bài viết như bài tôi đang đọc. Ở tầng dưới cùng, câu lạc bộ, người chơi dịch chuyển dần sang những hệ thống ít phải nhớ. Chuỗi đó tự nuôi nhau, và nó giải thích vì sao anh Hùng cứ gặp London mãi.

Điều đọng lại

Tôi không viết bài này để chê một huấn luyện viên Bulgaria nào cả. Tôi viết vì sáng thứ Bảy ở quán cà phê, anh Hùng đặt lại quân lên bàn và hỏi tôi: “Thế Đen phải đi nước gì?” Đó là câu hỏi đúng. Khóa học kia trả lời được một phần — phần dễ, phần London và Trompowsky, phần mà một người chơi phong trào thực sự cần.

Tôi học được rằng có những ván cờ không cần nước hay nào vẫn đầy đau đớn, và có những thất bại không nằm ở nước đi mà nằm ở chỗ không có kế hoạch. Sản phẩm này đứng ở tầng giữa của thị trường nội dung khai cuộc: trên đám video miễn phí, dưới những giáo trình trọn đời do đại kiện tướng biên soạn. Nó sống được vì nhu cầu là thật. Nó sẽ chật vật nếu trong hai mươi tháng tới ai đó tung ra một bộ đầy đủ, có kiểm chứng bằng máy, phủ cả đường phụ lẫn đường chính.

Còn anh Hùng, tối nay anh sẽ về nhà, mở máy tính, gõ tên hệ thống London vào ô tìm kiếm. Mỗi thế cờ là một cuộc đối thoại với chính mình, và tôi vẫn chưa viết xong lời đáp. Điều tôi mong là anh tìm được một kế hoạch, chứ không phải một bảng biến để học thuộc — bởi trên bàn cờ, thứ cứu người ta ở phút thứ ba mươi không phải trí nhớ, mà là sự hiểu biết.