Bầu cử VFF 2027-2031: 600-1.000 tỷ đồng mỗi năm và phép thử nằm ở cơ chế chia tiền

80 tỷ đồng. Đó là khoản ngân sách nhà nước được cấp hằng năm cho các nhiệm vụ bóng đá, con số nằm trong chương trình hành động tranh cử ghế Chủ tịch Liên đoàn Bóng đá Việt Nam (VFF) của ông Nguyễn Đức Thụy. Cách nó vài dòng, trong cùng một văn bản, là một mục tiêu khác: huy động 600-1.000 tỷ đồng mỗi năm kể từ năm 2027, thông qua xã hội hóa, tài trợ, hợp tác doanh nghiệp, thương quyền, nội dung số và dịch vụ bóng đá.

Tôi đọc văn bản ấy ba lần. Thói quen này hình thành từ những năm ngồi một mình trên khán đài gần như trống ở Busan, khi cả giải đấu chỉ còn tiếng bóng chạm cỏ và tiếng huấn luyện viên quát vào khoảng không. Người ngoài nhìn bảng số, tôi nhìn nhịp đập trong đường hầm. Nhịp đập ở đây không nằm ở chỗ huy động được 600 hay 1.000 tỷ đồng. Nó nằm ở chỗ ai quyết định chia số tiền ấy, chia theo tiêu chí nào, và ai có quyền nói không khi tiền đi sai đường.

Khoảng cách giữa hai con số là 7,5 đến 12,5 lần. Với một nền bóng đá quen sống dựa vào ngân sách, đó không phải khoảng cách của một bản kế hoạch tài chính. Đó là khoảng cách giữa hai mô hình quản trị, và lá phiếu tại đại hội VFF nhiệm kỳ 10 sẽ quyết định bóng đá Việt Nam bước vào mô hình nào.

Ba cái tên, một nhiệm kỳ

VFF công bố danh sách đề cử các vị trí chủ chốt và ủy viên Ban chấp hành nhiệm kỳ 10 (2027-2031). Ghế Chủ tịch có ba ứng viên: ông Trần Quốc Tuấn, Chủ tịch đương nhiệm; ông Nguyễn Xuân Vũ, Phó Chủ tịch phụ trách truyền thông nhiệm kỳ 9; và ông Nguyễn Đức Thụy, Phó Chủ tịch Hội đồng quản trị Sacombank, người đang đứng đầu CLB Ninh Bình.

Nhiệm kỳ 10 không phải một nhiệm kỳ bình thường. Nó chồng lên giai đoạn khởi động vòng loại World Cup 2030, các kỳ ASEAN Cup, SEA Games, và cả câu chuyện bóng đá nữ cùng bóng đá trẻ mà VFF phải trả lời bằng chỉ tiêu cụ thể chứ không bằng khẩu hiệu. Một chủ tịch VFF trong bốn năm tới sẽ phải ký những quyết định về tiền, về lịch thi đấu, về nhân sự ở các cấp châu lục.

Nguồn thu truyền thống của VFF đến từ ba chỗ: tài trợ gắn với đội tuyển quốc gia, bản quyền truyền hình các giải đấu do VFF và VPF phối hợp tổ chức, và ngân sách nhà nước cho các nhiệm vụ bóng đá. Cả ba đều có trần. Tài trợ đội tuyển phụ thuộc thành tích và lịch thi đấu quốc tế; bản quyền truyền hình phụ thuộc sức hút của V-League; ngân sách nhà nước phụ thuộc phân bổ của Cục Thể dục thể thao Việt Nam và Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.

Điều khiến kỳ bầu cử này khác các kỳ trước là lần đầu có một ứng viên trình bày chương trình hành động bằng con số chi tiết đến từng gói chi, từng nhóm đối tượng thụ hưởng. Ông Nguyễn Đức Thụy không nói "sẽ tăng nguồn thu". Ông nói 600-1.000 tỷ đồng mỗi năm, 3 tỷ đồng cho mỗi CLB V-League, 2 tỷ đồng cho mỗi CLB hạng Nhất, 2 tỷ đồng cho mỗi CLB bóng đá nữ, 2-3 tỷ đồng cho mỗi liên đoàn địa phương đủ điều kiện. Với người làm nghề đọc bảng cân đối, đó là loại văn bản đáng đọc chậm.

Năm nguồn thu và một điểm tựa duy nhất

Chương trình nêu năm nhóm nguồn: tài trợ, hợp tác doanh nghiệp, thương quyền, nội dung số và dịch vụ bóng đá. Đọc kỹ sẽ thấy bốn trong năm nhóm này không độc lập với nhau. Tài trợ đến từ doanh nghiệp muốn xuất hiện cạnh đội tuyển hoặc cạnh giải đấu có khán giả. Hợp tác doanh nghiệp cũng vậy. Thương quyền chỉ có giá khi có người xem. Nội dung số chỉ có doanh thu khi có lượng tương tác đủ lớn.

Tất cả đều đứng trên một điểm tựa duy nhất: sức hút của V-League và đội tuyển quốc gia. Nếu điểm tựa ấy yếu, năm nguồn thu chỉ là năm cách gọi khác nhau của cùng một khoản tiền nhỏ hơn.

Thương quyền là chỗ tôi muốn dừng lâu hơn. Ở Việt Nam, bản quyền truyền hình giải vô địch quốc gia được bán theo gói và chia lại cho các CLB. Khi số đội tăng từ 14 lên 18, tổng số trận tăng, nhưng giá trị hợp đồng truyền hình không tự động tăng theo cùng tỷ lệ. Nếu tổng giá trị không đổi, mỗi CLB nhận ít hơn. Đây là phép chia mà bất kỳ chủ tịch VFF nào cũng phải tính trước khi hứa mở rộng giải.

Nội dung số có tiềm năng nhưng nền tảng thấp. Doanh thu từ quảng cáo số, YouTube, các nền tảng OTT nội địa với mức chi trả bình quân trên mỗi người dùng còn nhỏ thì không thể thay thế tài trợ truyền thống trong bốn năm. Nó là nguồn bổ sung, không phải nguồn trụ.

Và một chi tiết kỹ thuật đáng chú ý: mục tiêu được nêu dưới dạng một dải 600-1.000 tỷ đồng. Biên độ 400 tỷ đồng trong một chỉ tiêu tài chính cho thấy đây là một kịch bản năng lực huy động, chưa phải một dự báo doanh thu có cơ sở hợp đồng — bởi một kế hoạch tài chính nghiêm túc thường đưa ra con số cơ sở, con số lạc quan và điều kiện đi kèm cho từng mức. Dải số càng rộng, mức cam kết càng mềm.

Phép cộng của những gói hỗ trợ

Đây là phần tôi tin sẽ quyết định kết quả của chương trình nhiều hơn mọi khẩu hiệu. Ông Nguyễn Đức Thụy đặt mục tiêu hỗ trợ 2-3 tỷ đồng mỗi năm cho mỗi liên đoàn địa phương đủ điều kiện, gói 3 tỷ đồng cho mỗi CLB V-League, 2 tỷ đồng cho mỗi CLB hạng Nhất và 2 tỷ đồng cho mỗi CLB bóng đá nữ mỗi mùa.

Hãy cộng theo đúng quy mô mà chính ứng viên đề xuất: V-League 16-18 đội, hạng Nhất 18-20 đội, bóng đá nữ 8-10 đội. Lấy mức trần, 18 CLB V-League nhân 3 tỷ đồng là 54 tỷ đồng. 20 CLB hạng Nhất nhân 2 tỷ đồng là 40 tỷ đồng. 10 CLB nữ nhân 2 tỷ đồng là 20 tỷ đồng. Riêng ba nhóm này đã là 114 tỷ đồng mỗi mùa.

Cộng thêm liên đoàn địa phương. Nếu có 30 đến 40 đơn vị đủ điều kiện, mức 2-3 tỷ đồng mỗi đơn vị tạo ra 60 đến 120 tỷ đồng. Tổng nghĩa vụ chi thường xuyên rơi vào khoảng 174 đến 234 tỷ đồng một năm, tức 17 đến 39% mục tiêu huy động, tùy mục tiêu được chốt ở 600 hay 1.000 tỷ đồng.

Con số ấy không sai về mặt kỹ thuật, nhưng nó đảo ngược trình tự ngân sách. Bình thường người ta biết thu bao nhiêu rồi mới cam kết chi bao nhiêu. Ở đây, các gói chi được gắn cứng vào từng nhóm thụ hưởng trước khi biết nguồn thu thực tế, và trước khi biết nền kinh tế năm 2027 ra sao. Với một tổ chức có dòng tiền dao động theo chu kỳ tài trợ, đây là cấu trúc rủi ro cao nhất mà một chương trình hành động có thể tạo ra.

Còn một chỗ trống quan trọng hơn: cụm từ "đủ điều kiện". Tiêu chí nào để một liên đoàn địa phương được coi là đủ điều kiện nhận 2-3 tỷ đồng mỗi năm? Có bao nhiêu đơn vị đáp ứng? Ai xét, xét theo bộ chỉ số nào, công bố ở đâu? Trong mọi cơ chế phân bổ tiền, quyền lực thật nằm ở định nghĩa điều kiện, không nằm ở con số công bố.

Mở rộng giải: chiếc bánh to hơn hay miếng bánh nhỏ hơn

Ông Nguyễn Đức Thụy muốn VFF phối hợp với Công ty VPF, các CLB và chuyên gia nghiên cứu phương án mở rộng quy mô, trong đó có V-League 16-18 đội và hạng Nhất 18-20 đội. Mục tiêu nêu ra rất hợp lý: tăng cơ hội thi đấu, đặc biệt cho cầu thủ trẻ sau quá trình đào tạo.

Nhưng hãy nhìn vào khối lượng công việc mà phương án ấy tạo ra. V-League hiện có 14 đội, đá vòng tròn hai lượt là 26 vòng và 182 trận. Với 18 đội, giải thành 34 vòng và 306 trận, tăng 124 trận, tương đương 68%. Hạng Nhất mở lên 20 đội sẽ là 38 vòng và 380 trận, gấp hơn ba lần khối lượng hiện tại của một giải đấu hạng dưới.

Khối lượng ấy cần sân, cần lịch, cần người thổi còi. Về trọng tài, chương trình chỉ đặt mục tiêu đầu tư chuyên sâu cho khoảng 10-20 trọng tài và trợ lý trọng tài có triển vọng, nhằm tăng cơ hội được phân công ở các trận quan trọng của châu Á. Đó là nhóm tinh hoa, không phải toàn bộ lực lượng điều hành nội địa. Với gần 800 trận quốc gia mỗi mùa nếu mở rộng cả hai giải và giải nữ, mỗi trận cần bốn đến sáu lượt phân công, tổng nhu cầu vượt 3.000 lượt trọng tài một năm. Một nhóm 10-20 người không thể phủ được con số đó, và nếu phải phủ bằng lực lượng mỏng hơn chất lượng, sai số sẽ tăng đúng vào giai đoạn giải đấu cần tính chính xác nhất.

Bóng đá nữ được đặt mục tiêu 8-10 đội hoạt động ổn định, khuyến khích các CLB V-League thành lập, liên kết hoặc bảo trợ đội nữ. Đây là mô hình đã chạy ở Hàn Quốc: WK League duy trì 8 đội trong nhiều mùa, phần lớn gắn với doanh nghiệp hoặc CLB nam, nhờ đó chi phí hạ tầng được chia sẻ và cầu thủ nữ có lộ trình nghề nghiệp rõ hơn. Kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi ở Busan cho thấy điều khác biệt giữa một giải nữ tồn tại và một giải nữ phát triển không nằm ở số đội, mà ở chỗ cầu thủ có được trả lương đủ sống để tập trung chuyên môn hay không.

Phần nhân sự quốc tế trong chương trình đáng được nhấn mạnh hơn mức người ta thường dành cho nó: đào tạo thêm ít nhất 20 cán bộ về ngoại ngữ, quản trị, nghiệp vụ từ năm 2027, phấn đấu đến năm 2030 có thêm 5-10 nhân sự Việt Nam được tuyển dụng, bổ nhiệm hoặc giao nhiệm vụ thường xuyên tại AFF, AFC, FIFA. Đây là mục tiêu quyền lực mềm, và về dài hạn nó quan trọng hơn 600 tỷ đồng, bởi vị trí trong các ủy ban châu lục quyết định lịch thi đấu, cách phân công trọng tài và quyền đăng cai.

Góc nhìn ngược

Ứng viên đứng đầu một CLB đang chơi ở hạng Nhất, đồng thời đề xuất cơ chế VFF phân bổ 2 tỷ đồng mỗi mùa cho mỗi CLB hạng Nhất và nghiên cứu mở rộng hạng Nhất lên 18-20 đội. Không có gì bất hợp pháp ở đây, và cũng không nên đọc thành cáo buộc cá nhân. Nhưng về mặt thiết kế thể chế, người ký quyết định phân bổ cũng là người nằm trong nhóm thụ hưởng. Một cơ chế như vậy chỉ đứng vững nếu có hội đồng độc lập xét duyệt, tiêu chí công bố trước, và kiểm toán bên ngoài công khai. Ba điều kiện ấy phải được viết vào quy chế trước ngày bỏ phiếu, không phải sau.

Điểm thứ hai khó thấy hơn: gói hỗ trợ 3 tỷ đồng cho mỗi CLB V-League và 2 tỷ đồng cho mỗi CLB hạng Nhất là trợ cấp, và trợ cấp luôn tạo ra hai hệ quả cùng lúc. Nó giữ CLB sống qua mùa khó, đồng thời làm chậm quá trình chuyên nghiệp hóa quản trị CLB, vì khi đã có nguồn thu bảo đảm từ trung tâm, áp lực phải minh bạch sổ sách và tìm khán giả giảm đi. Bóng đá Hàn Quốc chọn hướng ngược lại: các CLB K League sống bằng doanh nghiệp bảo trợ và doanh thu địa phương, liên đoàn giữ vai trò quản trị và tổ chức, không giữ vai trò chia tiền. Khi liên đoàn vừa quản lý vừa phân phối, vai trò trọng tài bị xói mòn từ bên trong.

Điểm thứ ba liên quan tới chính đối tượng mà việc mở rộng giải hướng tới. Tăng số trận nghĩa là tăng cơ hội, nhưng cũng là tăng tải. Cầu thủ 18-20 tuổi vừa rời lò đào tạo sẽ được đẩy vào nhịp 30-40 trận một mùa, cộng thêm các giải trẻ và đội tuyển. Cơ thể ở độ tuổi đó chưa hoàn thiện về khối cơ và khả năng hồi phục, nên mỗi mùa giải nặng thêm là một mùa tích lũy chấn thương vi mô. Tôi từng thấy mô hình này ở các CLB trẻ K League: đội hình mở rộng, nhưng nhóm U22 phải cày gần như mọi trận vì rẻ và vì chỉ tiêu. Cơ hội thi đấu nhiều hơn chỉ tốt khi đi kèm kiểm soát khối lượng và y tế thể thao đủ tốt — đúng phần mà chương trình chỉ nhắc bằng một câu chung về dinh dưỡng và phục hồi.

Điểm thứ tư là cách đọc cam kết "không sử dụng ngân sách nhà nước". Câu này đúng trong phạm vi được nêu: bảo đảm 100% kinh phí hoạt động và phát triển bóng đá thuộc trách nhiệm của VFF bằng nguồn xã hội hóa và nguồn thu tự tạo. Nó không có nghĩa toàn bộ bóng đá Việt Nam sẽ rời ngân sách, bởi khoản 80 tỷ đồng mỗi năm vẫn được nhắc tới trong chính văn bản ấy như một dữ kiện nền. Người đọc nhanh rất dễ gộp hai phạm vi này làm một.

Và đây là chỗ tôi thấy một cử chỉ chính trị đáng chú ý hơn nhiều so với vẻ ngoài kỹ thuật: ứng viên muốn làm việc với Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cùng Cục Thể dục thể thao Việt Nam để điều chỉnh cách phân bổ khoảng 80 tỷ đồng, ưu tiên cho các môn có khả năng cạnh tranh huy chương ASIAD và Olympic. Một người xin làm chủ tịch bóng đá mà đề nghị chuyển nguồn lực nhà nước của bóng đá sang môn khác là đang nói với cả hệ thống thể thao, không chỉ nói với các đại biểu bóng đá. Đó là tư duy của người tính chuyện dài hạn ở cấp quốc gia, và cũng là cách giành thiện cảm từ những liên đoàn không liên quan trực tiếp tới lá phiếu VFF.

Nhưng nếu lật lại toàn bộ chương trình, điểm phản trực giác lớn nhất nằm ở đây: một chương trình được xây dựng chủ yếu để trả lời câu hỏi tiền ở đâu, trong khi thứ bóng đá Việt Nam thiếu nhất là cơ chế để tiền không đi sai chỗ. Nếu năm 2027 huy động được 1.000 tỷ đồng nhưng vẫn do một nhóm người quyết định phân bổ theo tiêu chí không công bố, bóng đá Việt Nam có thêm tiền chứ không có thêm năng lực quản trị. Và lịch sử bóng đá khu vực đã cho thấy nhiều nền bóng đá giàu lên nhanh mà không tiến bộ hơn, vì dòng tiền chảy qua đúng những chỗ cũ.

Điều cần theo dõi

Số liệu kể điều đã qua. Phòng thay đồ kể điều sắp tới. Ở kỳ bầu cử này, phòng thay đồ là danh sách ủy viên Ban chấp hành nhiệm kỳ 10 — những người sẽ ngồi trong các hội đồng xét duyệt, hội đồng kỷ luật, hội đồng tài chính. Một chủ tịch có chương trình hay đến đâu vẫn cần một Ban chấp hành đủ độc lập để giám sát chính chương trình ấy.

Ba tín hiệu nội bộ tôi sẽ theo dõi trong những tháng tới, trước ngày đại hội: thứ nhất, có văn bản nào quy định cơ chế kiểm toán và công bố công khai dòng tiền xã hội hóa hay không; thứ hai, tiêu chí "liên đoàn địa phương đủ điều kiện" có được công bố trước khi bỏ phiếu hay không; thứ ba, có ứng viên nào công bố danh sách nhà tài trợ đã cam kết bằng văn bản, kèm thời hạn hợp đồng, hay chỉ dừng ở con số mục tiêu.

Từng bị gạt ra ngoài, nên tôi hiểu giá trị của chỗ ngồi trong góc. Chỗ ngồi ấy cho tôi thấy một điều mà các bản tin thường bỏ qua: những cam kết lớn nhất trong bóng đá không được kiểm chứng ở sân vận động, mà ở những cuộc họp không có máy quay. Bóng đá Việt Nam đang có cơ hội thật để chuyển từ nền bóng đá xin tiền sang nền bóng đá tự kiếm tiền. Câu hỏi còn lại không phải là có kiếm được 1.000 tỷ đồng hay không, mà là khi số tiền ấy về, ai sẽ là người đầu tiên dám công khai từng đồng đã đi đâu.