El Búho, trọng tài 75 tuổi và cú ngã không phanh của võ đài trình diễn Mexico

Mỗi mùa bóng đều bắt đầu từ một buổi sáng chưa ai thức giấc. Ở Mineral de la Reforma, thị trấn nhỏ nằm sát Pachuca thuộc bang Hidalgo của Mexico, buổi sáng đó là một tấm áp phích vẫn còn dán trên tường Trung tâm Văn hóa và Thể thao "11 de Julio". Trên áp phích là những gương mặt đeo mặt nạ và những cái tên được in đậm cho một đêm lucha libre mà công ty El Patrón Espectáculos quảng cáo như một buổi trình diễn dành cho cả gia đình. Không khán giả nào bước vào đó với ý nghĩ rằng mình sẽ nhìn thấy một người đàn ông 75 tuổi ngã xuống bằng đầu.

Người đàn ông ấy tên thật là Gerardo Germán Pineda. Cả làng võ gọi ông là El Búho — Con Cú. Đó là kiểu biệt danh chỉ những người làm nghề đủ lâu, quen mặt đủ nhiều ở các sân nhỏ mới được cộng đồng đặt cho. Ông làm trọng tài. Trong một đêm diễn, ông nhận một cú ngã đập đầu — thứ mà giới đấu vật gọi là bump — rồi không gượng dậy được nữa. Ngày 7 tháng 10, nhà chức trách Mexico bắt giữ đô vật El Hijo de Fishman với cáo buộc ngộ sát do sơ suất. Vài tuần sau, người này rời khỏi vòng điều tra bằng một thỏa thuận bồi thường, không bằng một phán quyết minh oan.

Tôi đã đứng đủ nhiều ở hành lang phòng thay đồ để biết rằng ở những sân nhỏ, cái chết không ập đến bằng một tiếng nổ. Nó đến bằng một khoảng im lặng rất nhanh, sau đó là tiếng loa vẫn đang phát nhạc. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các buổi diễn võ thuật và các trận đấu chuyên nghiệp của tôi trong hơn một thập kỷ, tôi luôn giữ một nguyên tắc: khi một người chết trong khuôn khổ một buổi trình diễn, việc đầu tiên không phải là tìm người để buộc tội, mà là tìm xem biên an toàn đã bị dời đi từ lúc nào.

Cần chốt lại một điểm nền tảng trước khi mổ xẻ bất cứ chi tiết nào. Lucha libre là nghệ thuật trình diễn có biên đạo, một dạng đấu vật được dàn dựng theo kịch bản, không phải môn đối kháng thực chiến và cũng không phải võ cổ truyền. Mọi hệ quy chiếu quen thuộc của thể thao đối kháng — thắng thua, xếp hạng hạng cân, chất lượng thành tích, tỷ lệ kết thúc trận, kỳ vọng của thị trường cá cược — đều không có chỗ đứng ở đây. Ở sân nhỏ này, thắng thua không mang thông tin. Thông tin nằm ở chỗ khác: động tác nào đã được dàn dựng, ai cho phép nó diễn ra, ai chịu trách nhiệm khi nó vượt ra ngoài kịch bản, và hệ thống pháp lý xử lý cái chết đó theo cách nào.

Đêm diễn đó do El Patrón Espectáculos tổ chức tại Trung tâm Văn hóa và Thể thao "11 de Julio" ở Mineral de la Reforma. Theo La Jornada Hidalgo, cơ sở này sau đó bị tạm đóng cửa vì thiếu giấy phép, và trước đó đã có những trở ngại trong việc kiểm tra. Ở Mexico, lucha libre vận hành theo một hệ thống phân tầng rõ rệt: các đại gia như AAA hay CMLL có quy trình chặt chẽ hơn, có bảo hiểm và có nhân viên y tế; còn các show khu vực và show độc lập thì mức giám sát thấp hơn hẳn. Một sân nhỏ ở Hidalgo nằm ở tầng cuối của hệ thống đó, nơi khoảng cách giữa một buổi diễn và một tai nạn chỉ là một khoảng cách giấy tờ.

Điểm nóng kỹ thuật của vụ việc nằm ở tên của động tác. Các bản tin đầu tiên nói về martinete — đòn đưa người nhận xuống ở tư thế chúi đầu, dồn toàn bộ trọng lượng lên cột sống cổ, bị cấm ở nhiều hệ thống đấu vật. Động cơ được đưa ra nghe rất hợp lý với một câu chuyện giận dữ: đô vật đã bị trừ điểm trong trận nên mất bình tĩnh. Nhưng đoạn video do báo chí Mexico công bố lại cho thấy một contralona — đòn vật lưng thông thường, nằm trong danh mục cho phép. Khoảng cách giữa hai cái tên ấy chính là khoảng cách giữa một tai nạn và một tội.

Nguyên nhân pháp lý không nằm ở tên đòn, mà nằm ở lực, thời điểm và tình trạng của người nhận. Một contralona được thực hiện với lực quá lớn, sai thời điểm, hoặc lên một người không được bảo vệ, vẫn có thể gây chấn thương cổ tử vong. Trong đấu vật biểu diễn, động tác là một hành vi hợp tác: người nhận phải chủ động nhận cú ngã, hít thở đúng nhịp, giữ cổ đúng góc, và người thực hiện phải kiểm soát lực rơi. Khi một bên phá vỡ sự hợp tác đó — giới trong nghề gọi là làm thật, working stiff — thì thứ bị phá vỡ là chính biên an toàn, chứ không phải kịch bản.

Chi tiết về việc bị trừ điểm là chi tiết nặng nhất về mặt phân tích. Trong một trận đấu có kịch bản, động tác được phân công trước; người biểu diễn rời khỏi biên đạo vì bực tức chính là hành vi có thể nâng vụ việc từ tai nạn lên mức sơ suất hoặc liều lĩnh. Nói cách khác, câu hỏi pháp lý không phải là đòn đó tên gì, mà là người thực hiện có làm đúng phần việc của mình hay không.

Chi tiết khiến tôi phải dừng lại lâu nhất nằm ở tuổi của người nhận cú ngã: 75. Ở góc nhìn y học thể thao, tuổi tác cộng với cơ chế chấn thương đập đầu tạo thành một chống chỉ định gần như tuyệt đối. Mật độ xương giảm, độ dẻo của cột sống cổ giảm, khả năng hồi phục sau chấn thương giảm — nghĩa là cùng một cú ngã, một người 75 tuổi chịu hậu quả nặng hơn nhiều lần so với một đô vật 25 tuổi. Cú va chạm dồn lên đốt sống cổ có thể gây tổn thương tủy và thân não chỉ trong một phần giây, và ở độ tuổi đó, cơ thể không còn biên dự phòng để hấp thụ sai số.

Trong đấu vật, trọng tài không phải người đứng ngoài. Rất nhiều trọng tài là người tham gia vào màn diễn bằng cách nhận va chạm — giới trong nghề gọi là trọng tài ăn bump. Vai diễn ấy mang rủi ro chấn thương cao hơn hẳn một vai trò cầm còi thông thường, nhưng gần như không bao giờ đi kèm sàng lọc y tế định kỳ hay bảo hiểm. Trong các ghi nhận về vụ việc này, không có thông tin nào về nhân viên y tế bên võ đài hay quy trình cấp cứu tại chỗ. Việc thiếu thông tin chưa đủ để kết luận là thiếu hoàn toàn, nhưng ở một show độc lập không giấy phép, đó là giả định đáng lo nhất.

Phòng thay đồ không biết nói dối — nó chỉ biết thì thầm. Ở những sân nhỏ, người ta thì thầm về những thứ không bao giờ được ghi vào hợp đồng: trọng tài nào còn đủ sức nhận bump, đô vật nào đang đánh thật vì bực mình, đêm nay có bác sĩ hay không. Không ai viết những điều đó ra giấy. Nhưng chúng tồn tại, và chúng quyết định ai sẽ là người nằm xuống.

Sự phẫn nộ của công chúng Mexico bùng lên rất nhanh, nhưng tôi cho rằng nó bùng lên vì một lý do khác với lý do mà phần đông tưởng. Thứ châm ngòi không phải là martinete, bởi chính báo chí đã đăng video cho thấy một contralona. Thứ châm ngòi là hình ảnh El Hijo de Fishman cười, và tấm ảnh bắt giữ không mặt nạ. Trong văn hóa lucha libre, mặt nạ là danh tính thiêng liêng; bị lột mặt nạ trước công chúng là một hình thức sỉ nhục nặng nề. Một nụ cười có thể là phản ứng căng thẳng, nhưng nó bị đọc thành sự vô cảm — và sự vô cảm bán được tin.

Chính các đồng nghiệp trong nghề cũng chia đôi theo đường ranh đó. El Hijo del Santo gọi đây là một tai nạn và cảnh báo công chúng đừng vội quy tội. Latin Lover bênh vực El Hijo de Fishman, nhưng chính anh lại thừa nhận mình từng đẩy và tát trọng tài để tăng kịch tính. Chi tiết ấy đáng giá hơn mọi lời bào chữa: nó cho thấy việc đối xử thô bạo với trọng tài đã trở thành một thói quen được chuẩn hóa trong văn hóa biểu diễn, và một thói quen được chuẩn hóa thì không có phanh.

Về mặt pháp lý, cần tách hai chuyện ra khỏi nhau. El Hijo de Fishman được thả vì một thỏa thuận bồi thường được cơ quan công tố chấp thuận theo Điều 186 Bộ luật Tố tụng Hình sự Quốc gia Mexico — cơ chế tư pháp phục hồi. Thỏa thuận này chấm dứt truy tố nếu nghĩa vụ bồi thường được hoàn tất. Nó không minh oan, và nó có điều kiện: nếu bồi thường không được thực hiện đầy đủ, hồ sơ có thể được mở lại. Nhà báo Antonio Nieto nêu mức bồi thường 585.525 peso, tương đương khoảng 32.000 USD. Một hãng tin khác đưa ra mức khác, và luật sư ban đầu không công bố đầy đủ các điều khoản. Mọi kết luận kinh tế ở đây phải đặt trong ngoặc.

Điều đáng lo nhất lại nằm ở một chỗ khác hẳn: sân đấu thiếu giấy phép. Chính quyền Hidalgo đã tạm đóng cửa Trung tâm "11 de Julio" vì lý do này. Đây là một vi phạm quản trị cụ thể, có văn bản, và không phụ thuộc vào việc đoạn video cho thấy đòn gì. Nhưng thỏa thuận bồi thường không sửa được nó. Một cái chết được giải quyết bằng một khoản tiền riêng giữa hai bên, trong khi những điều kiện khiến cái chết có thể xảy ra — không giấy phép, gần như chắc chắn không bảo hiểm, không sàng lọc y tế — vẫn nguyên vẹn. Ở các show độc lập nhỏ, ban tổ chức thường không mua bảo hiểm trách nhiệm, và đó là lý do vụ việc phải đi qua một thỏa thuận tư nhân thay vì một chế độ bồi thường của ngành.

Nhiều năm trước, khi đội bóng mà tôi theo chân đứng trước nguy cơ tan rã vì mất nhà tài trợ, thứ cứu nó không phải một khoản tiền từ trên trời rơi xuống. Đó là 1.204 lá thư tay mà cổ động viên gửi vào phòng thay đồ. Khi cả thế giới im lặng, 1.204 lá thư vẫn ngân lên giữa phong tỏa. Tôi nhắc lại chuyện đó không phải để so sánh nỗi đau, mà để chỉ ra một nghịch lý về cơ chế. Trong bóng đá, cộng đồng có thể tự tổ chức để giữ một tổ chức sống sót. Trong một sân đấu vật tự do không giấy phép ở Hidalgo, cộng đồng không có công cụ nào để buộc ai đó đặt một bác sĩ bên võ đài.

Người ta nhớ bàn thắng, còn tôi nhớ những bàn tay viết thư. Những bàn tay ấy là phần hậu trường mà không ai phát sóng: người chuẩn bị khăn, người băng cổ chân, người đứng bên võ đài với hộp sơ cứu. Ở Mineral de la Reforma, những bàn tay ấy vắng mặt, và khoảng trống đó mới là thứ đáng nói.

Cơ chế tư pháp phục hồi có một mặt trái mà ít người muốn nói tới. Nó cho phép một vụ chết người được khép lại bằng một thỏa thuận giữa hai bên, nhanh và kín đáo hơn nhiều so với một phiên tòa. Với gia đình nạn nhân, đó có thể là lựa chọn thực dụng: tiền đến sớm và chắc chắn hơn một bản án mất nhiều năm. Nhưng với hệ thống, đó là một tín hiệu về khuyến khích. Nếu hậu quả tối đa của một buổi diễn không giấy phép, không bảo hiểm, không bác sĩ chỉ là một khoản tiền bồi thường, thì áp lực đầu tư vào an toàn sẽ luôn thấp hơn áp lực tiết kiệm chi phí. Đây là lý do vì sao tôi không xem vụ việc này là chuyện của một cá nhân.

Kết luận giám định pháp y của cơ quan công tố Hidalgo là tín hiệu quan trọng nhất cần theo dõi: nếu nó xác định cơ chế đập đầu, mức truy tố và câu chuyện công chúng sẽ đổi hướng. Song song đó, việc thực hiện nghĩa vụ bồi thường quyết định hồ sơ có sống lại hay không. Số phận giấy phép của sân "11 de Julio" cũng cần được nhìn thẳng — nếu nó mở lại mà không có sửa chữa, nguy cơ lặp lại vẫn còn nguyên. Và tín hiệu khó đo nhất là việc giới tổ chức đấu vật độc lập có đưa ra bất kỳ chuẩn mực nào về sàng lọc tuổi và sức khỏe cho người nhận bump hay không.

Tôi không ghi bàn, nhưng tôi nhớ từng nhịp thở của khán đài. Và nhịp thở ở Mineral de la Reforma đêm đó là một nhịp ngừng lại. Nếu môn trình diễn này muốn tiếp tục được xếp cùng chỗ với thể thao, nó phải chấp nhận luật cơ bản nhất của thể thao: người yếu nhất trong vòng đấu phải được bảo vệ trước, chứ không phải sau.