Bản đồ nhà vô địch MMA: Sáu đế chế và những hạng cân không cùng thước đo

Đêm ấy ở Bangkok, trên bàn cân của ONE Championship, Anatoly Malykhin dừng lại ở mức 225 pound. Anh bước xuống khỏi bệ, và cái tên nhà vô địch hạng bán nặng được xướng lên qua loa phóng thanh. Ba tháng sau, cũng chính người đàn ông ấy đứng trên một bàn cân khác, lần này ở mức 205 pound, và anh vẫn là nhà vô địch — nhưng là nhà vô địch hạng trung. Không có dòng nào trong biên bản bị gạch. Không có khiếu nại nào gửi lên ủy ban. Chỉ có một chi tiết nằm im trong bảng phân hạng, chờ ai đó đủ kiên nhẫn để đọc: 225 pound ở ONE là hạng bán nặng, còn 205 pound ở UFC cũng là hạng bán nặng. Cùng một cái tên. Hai thước đo. Và ở khoảng giữa hai thước đo ấy, cả một hệ thống quyền lực của làng võ đương đại đang vận hành theo cách mà phần lớn khán giả chưa từng đặt câu hỏi.

Tôi đã ngồi trong cabin bình luận đủ nhiều để biết rằng những nhầm lẫn như thế không phải chuyện vặt. Chúng là dấu vết của một cấu trúc lớn hơn: sáu đế chế, hơn hai mươi hạng cân, và những tấm đai không bao giờ chạm vào nhau.

Bối cảnh: một cuộc kiểm kê không có tiếng vỗ tay

Nếu ai đó muốn dựng lại bản đồ quyền lực của làng võ hỗn hợp ở thời điểm hiện tại, họ sẽ phải xếp chồng lên nhau sáu tổ chức lớn: UFC, PFL, ONE Championship, Rizin, Invicta FC, cùng cái tên Bellator đã tan vào PFL. Trải dài từ hạng nặng nam cho tới hạng atomweight nữ, danh sách ấy bao phủ hơn hai mươi hạng cân, và mỗi hạng lại có một cái tên đứng mũi. Ở UFC, Carlos Ulberg giữ đai hạng bán nặng nam, Sean Strickland giữ đai hạng trung, Alexander Volkanovski vẫn là cái neo ở hạng lông, Joshua Van xuất hiện ở hạng ruồi, còn chiếc đai hạng nặng nam và đai hạng ruồi nữ đang bỏ trống. Ở PFL, Vadim Nemkov giữ đai hạng nặng, Corey Anderson giữ đai bán nặng, van Steenis ở hạng trung, Thad Jean ở hạng bán trung, Usman Nurmagomedov ở hạng nhẹ, và Cris Cyborg ở hạng lông nữ. Ở ONE Championship, Malykhin nắm hai đai, Christian Lee cũng nắm hai đai, Xiong Jing Nan trấn giữ hạng strawweight nữ. Ở Rizin, chiếc đai bán nặng bỏ trống, Nozimov giữ hạng nhẹ, Sabatello giữ hạng gà. Ở Invicta FC, một tổ chức chuyên biệt cho nữ, có tới bốn hạng đang trống đai.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi qua nhiều hệ thống truyền hình khác nhau, một bảng danh sách như vậy có sức mạnh riêng của nó. Nó không cần kể lại một trận đấu nào. Nó chỉ cần xếp tên cạnh hạng cân, và tự khắc người đọc sẽ bắt đầu đặt câu hỏi về những khoảng trống giữa các cái tên.

Điều khiến tôi chú ý không phải là ai đang giữ đai. Điều khiến tôi chú ý là cấu trúc nằm sau những tấm đai ấy — những quy tắc ngầm định hình nên việc ai có thể đấu với ai, ai có thể giữ bao nhiêu đai, và ai bị khóa cứng trong một hệ thống mà bản thân họ không kiểm soát được.

Phân tích: bốn lớp cấu trúc của một nền võ tổng hợp phân mảnh

Lớp thứ nhất, và có lẽ là lớp bị hiểu sai nhiều nhất, nằm ở thang cân. ONE Championship vận hành một bảng phân hạng lệch khỏi tiêu chuẩn phương Tây gần như đúng một bậc. Hạng trung của ONE là 205 pound, trong khi hạng trung của UFC là 185 pound. Hạng bán trung của ONE là 185 pound, còn UFC là 170 pound. Hạng nhẹ của ONE là 170 pound, UFC là 155 pound. Cứ thế, toàn bộ hệ thống của ONE bị đẩy lên cao hơn khoảng hai mươi pound so với phần còn lại của thế giới.

Đây là một quyết định có chủ đích, không phải một sai sót kỹ thuật. Bằng cách nâng trần cân nặng, ONE cho phép các võ sĩ đến từ khu vực châu Á — Thái Bình Dương, nơi khung xương cơ thể trung bình có xu hướng lớn hơn ở một số thị trường — được thi đấu ở đẳng cấp vô địch mà không buộc phải cắt cân đến mức cực đoan. Nhưng hệ quả kèm theo thì ít ai nhắc tới: một nhà vô địch hạng trung của ONE, nếu chuyển sang UFC, sẽ phải chiến đấu ở hạng bán nặng. Một nhà vô địch hạng nhẹ của ONE sẽ phải đứng ở hạng bán trung UFC nếu muốn giữ nguyên khối lượng cơ thể.

Có thể nói gọn lại thế này: một tấm đai mang cùng cái tên ở hai tổ chức khác nhau có thể đại diện cho hai tầng cơ thể hoàn toàn khác biệt. Ai xem một trận "tranh đai hạng trung" của ONE rồi đặt nó cạnh một trận tranh đai hạng trung của UFC mà không điều chỉnh lại thước đo, người đó đang so sánh hai thứ không cùng đơn vị.

Lớp thứ hai là chính sách giữ đai. ONE cho phép một võ sĩ đồng thời nắm hai chiếc đai ở hai hạng cân. Malykhin làm được điều đó. Christian Lee cũng vậy, với đai bán trung và đai nhẹ. Đây không phải một kẽ hở hiếm gặp — nó là một phần trong bản sắc truyền thông của ONE. Một trận đấu giữa hai nhà vô địch luôn dễ bán vé hơn một trận đấu giữa một nhà vô địch và một kẻ thách đấu thứ hạng. UFC thì ngược lại, nổi tiếng với chính sách thận trọng hơn: một võ sĩ nắm hai đai là trường hợp ngoại lệ, và thường đi kèm tranh cãi về việc hạng cân nào bị bỏ rơi.

Sự khác biệt ấy có ý nghĩa thương mại rõ ràng. Nếu bạn là một tổ chức đang cạnh tranh ở châu Á, việc có sẵn hai võ sĩ giữ bốn chiếc đai cho phép bạn xây dựng bốn trận "champion đối đầu champion" trong cùng một năm. Đó là một công cụ, không phải một sự cố.

Lớp thứ ba là những tấm đai trống. UFC trống đai hạng nặng nam và hạng ruồi nữ. Rizin trống đai hạng bán nặng. Invicta trống đai hạng lông nữ, hạng ruồi nữ và hạng strawweight nữ. Cộng lại là sáu khoảng trống, và năm trong số đó nằm ở các hạng cân nữ hoặc các hạng nhẹ của những tổ chức quy mô nhỏ hơn.

Nhìn bề ngoài, một tấm đai trống giống như một dấu hiệu suy yếu. Nhưng cấu trúc của sự trống ấy kể một câu chuyện khác. Ở những tổ chức có nguồn lực hạn chế, số lượng võ sĩ đủ trình độ tranh đai mỏng hơn, nên chỉ cần một ca chấn thương, một quyết định giải nghệ, hoặc một án treo thi đấu y tế là chiếc đai có thể nằm không trong nhiều tháng. Ở những hạng cân lớn như hạng nặng nam của UFC, sự trống ấy lại thường phản ánh một bức tranh tranh đai đang bị tranh chấp, nơi không ai đủ thuyết phục để được gọi tên. Cùng một hiện tượng bề mặt, hai nguyên nhân hoàn toàn khác nhau.

Lớp thứ tư là bài toán hợp đồng. Trong toàn bộ danh sách nhà vô địch mà tôi vừa liệt kê, không có một trường hợp nào một võ sĩ đồng thời giữ đai ở hai tổ chức khác nhau. Điều đó nói lên tất cả. Trong bóng đá, một cầu thủ có thể chuyển từ giải này sang giải khác, và chức vô địch quốc gia này có thể được đặt cạnh chức vô địch quốc gia kia để so sánh. Trong võ tổng hợp, một nhà vô địch bị khóa cứng trong hệ sinh thái của tổ chức mình ký hợp đồng. Anh ta không thể mang đai của mình sang đấu với nhà vô địch của tổ chức khác, trừ khi hai tổ chức đàm phán được một thỏa thuận mà trên thực tế gần như không bao giờ xảy ra.

Ở Kazan, người Đức hiểu rằng lịch sử không ký hợp đồng trọn đời. Trong làng võ, điều tương tự cũng đúng với các đế chế: không có tổ chức nào được bảo lãnh vĩnh viễn vị trí thống trị, nhưng cũng không có tổ chức nào chấp nhận mở cửa để đối thủ của mình có cơ hội chứng minh điều ngược lại.

Những dòng chảy tài năng và một trật tự ngầm

Điều thú vị nằm ở chỗ: nếu đọc bảng danh sách như một bản đồ dòng chảy tài năng, người ta sẽ thấy một trật tự ngầm định hình rõ rệt.

PFL, sau khi hấp thụ Bellator, đã dựng lên một danh mục đai rộng bất thường đối với một tổ chức không phải UFC. Họ đang giữ đai ở hạng nặng, bán nặng, trung, bán trung, nhẹ và hạng lông nữ. Nhưng nếu nhìn kỹ vào xuất thân của những cái tên ấy, một mẫu hình xuất hiện: phần lớn đều đến từ Bellator hoặc từng khoác áo UFC. Đây là một chiến lược tích tụ tài năng ở tầng hai, chứ không phải một quy trình đào tạo từ đầu. Câu hỏi thực sự không phải là PFL có bao nhiêu đai. Câu hỏi thực sự là liệu những chiếc đai ấy có chuyển hóa được thành doanh thu bản quyền truyền hình và lượt đăng ký nền tảng hay không.

Invicta FC thì đóng một vai trò khác, và ít được nhắc đến hơn nhiều. Với tư cách tổ chức chỉ dành cho nữ, họ đang giữ Jennifer Maia ở hạng gà — một võ sĩ từng tranh đai UFC. Cấu trúc ấy gợi ý một chức năng mà ít ai gọi đúng tên: một kênh tái chế lao động. Khi một võ sĩ nữ rời UFC hoặc bị cắt hợp đồng, Invicta là nơi họ có thể tiếp tục thi đấu, tiếp tục kiếm sống, và tiếp tục giữ hình ảnh trong mắt khán giả. Ở tầng dưới của thị trường võ nữ, đó là một tấm lưới an toàn.

Ở phía châu Á, ONE vận hành theo cách khác. Việc tổ chức này cho phép võ sĩ giữ hai đai, cộng với thang cân nặng hơn, tạo nên một hệ sinh thái khép kín nhưng có logic nội tại. Nó không nhằm cạnh tranh trực diện với UFC ở hạng cân, mà nhằm xây dựng một sân chơi riêng, nơi các võ sĩ châu Á — Thái Bình Dương có thể đạt tới đỉnh cao mà không phải chấp nhận mức cắt cân khắc nghiệt của hệ thống phương Tây.

Rizin vẫn giữ Nhật Bản. Với một chiếc đai bán nặng bỏ trống, các đai hạng nhẹ, hạng lông, hạng gà và super atomweight có chủ, tổ chức này vận hành một bậc thang gọn hơn, tập trung vào thị trường nội địa và những trận đấu mang tính lễ hội.

Mỗi trận đấu là một chương; người đọc kỹ sẽ nhận ra cùng một cuốn sách. Cuốn sách ấy nói rằng toàn bộ nền võ tổng hợp toàn cầu đang bị chia thành ít nhất bốn tầng: tầng đỉnh với UFC và ONE, tầng khu vực với Rizin, tầng tích tụ tài năng với PFL, và tầng nuôi dưỡng với Invicta. Không tầng nào nói chuyện với tầng nào bằng một thứ ngôn ngữ chung về danh hiệu.

Góc phản trực giác: khoảng trống không phải là dấu hiệu suy tàn

Phản ứng quen thuộc khi thấy một chiếc đai bỏ trống là nghĩ ngay đến sự hỗn loạn. Bốn hạng trống ở Invicta, một hạng trống ở Rizin, hai hạng trống ở UFC — cộng lại nghe như một dấu hiệu của sự rệu rã.

Nhưng nếu nhìn vào lịch sử võ tổng hợp, một chiếc đai trống thường là dấu hiệu của sự chuyển động, chứ không phải sự đình trệ. Đai hạng nặng nam của UFC trống vì không có ứng viên nào đủ thuyết phục để chiếm trọn vị trí ấy trong mắt công chúng. Đai hạng bán nặng của Rizin trống vì tổ chức này đang xây dựng lại danh mục ở tầng trên. Và bốn chiếc đai trống ở Invicta, xét trong bối cảnh một tổ chức chỉ dành cho nữ với nguồn lực hạn chế, nói lên rằng việc ghép trận ở tầng này chậm hơn so với tầng đỉnh — một thực tế cấu trúc, không phải một lời buộc tội.

Góc nhìn ngược lại mà tôi muốn đề xuất là thế này: những chiếc đai trống ấy đang phơi bày một sự thật về thị trường võ nữ và võ hạng nhẹ ở tầng hai — rằng nguồn cung võ sĩ ở đó mỏng hơn nhiều so với nhu cầu về danh hiệu. Các tổ chức muốn có nhà vô địch để bán hình ảnh, nhưng số võ sĩ đủ trình độ để giữ đai lại không đủ để lấp đầy các vị trí ấy một cách bền vững.

Một góc phản trực giác khác liên quan đến chính từ "nhà vô địch". Chúng ta quen coi đó là một danh hiệu tuyệt đối, nhưng trong thực tế nó luôn gắn với một phạm vi. Một nhà vô địch hạng trung của ONE là nhà vô địch trong phạm vi 205 pound và trong phạm vi tổ chức ONE. Một nhà vô địch hạng trung của UFC là nhà vô địch trong phạm vi 185 pound và trong phạm vi tổ chức UFC. Hai phạm vi ấy không cắt nhau. Vậy nên khi khán giả tranh cãi về việc ai là "nhà vô địch hạng trung thật sự của thế giới", họ đang tranh cãi về một thứ không tồn tại trong cấu trúc hiện tại.

Chúng ta săn tìm ngôi sao, mà quên rằng vì sao cũng cần thời gian để rơi đúng quỹ đạo. Việc thiếu một hệ thống đai thống nhất toàn cầu khiến cho cuộc tranh luận về những ngôi sao lớn nhất luôn bị treo lơ lửng, không có điểm tựa.

Điều đáng theo dõi

Trang thống kê kể một trận đấu; nước mắt kể một câu chuyện dài hơn. Bản danh sách nhà vô địch này, nếu chỉ được đọc như một bảng tên, sẽ không nói lên điều gì. Nhưng nếu được đọc như một bản đồ cấu trúc, nó chỉ ra ba điểm nóng đáng theo dõi trong thời gian tới.

Thứ nhất là khả năng PFL biến danh mục sáu hạng đai của mình thành một thế lực truyền thông thực sự, hay chỉ dừng lại ở một bộ sưu tập tên tuổi. Thứ hai là việc liệu ONE có tiếp tục duy trì chính sách hai đai và thang cân nặng hơn như một bản sắc riêng, hay sẽ phải điều chỉnh để hội nhập với tiêu chuẩn toàn cầu. Thứ ba là tình trạng bốn chiếc đai trống ở Invicta — nếu chúng tiếp tục trống quá lâu, đó sẽ là tín hiệu về sức khỏe của cả một tầng thị trường võ nữ.

Tôi vẫn tin rằng giá trị thực của một tấm đai không nằm ở tên gọi, mà nằm ở chuỗi trận đấu đã được dùng để bảo vệ nó. Khi các tổ chức khác nhau dùng cùng một từ để chỉ những thứ khác nhau, khán giả có quyền đòi hỏi một thứ ngôn ngữ chung. Vấn đề là không ai trong số những người đang nắm quyền đàm phán lại có động lực để tạo ra thứ ngôn ngữ ấy. Và đó là lý do vì sao, thêm một năm nữa, chúng ta vẫn sẽ ngồi đây, nhìn sáu đế chế, và tự hỏi ai mới thực sự là người giỏi nhất.