Marseille: năm trận thua liên tiếp và mùa hè bị khóa ví — vết nứt không ai lấp

Ở Stade Vélodrome, khi tiếng còi mãn cuộc vang lên, không ai trong ban huấn luyện Marseille rời ghế ngay. Các cầu thủ đứng trên sân thêm vài giây, mắt hướng về khán đài phía bắc, nơi những lá cờ vẫn giơ cao như thể trận đấu chưa khép lại. Tỉ số dừng ở 2-1 nghiêng về Paris Saint-Germain. Đó là trận thua thứ năm liên tiếp của đội bóng vừa kết thúc mùa trước ở vị trí thứ năm tại Ligue 1. Ba điểm sau năm vòng, vị trí áp chót trên bảng xếp hạng, và trước đó là thất bại 4-1 trên đất Thổ Nhĩ Kỳ trước Besiktas ở lượt trận mở màn Europa League. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi qua nhiều mùa giải, những chuỗi thua kiểu này hiếm khi bắt đầu từ vòng cấm. Chúng bắt đầu từ một cuộc họp diễn ra từ tháng Sáu, trong căn phòng không có ai chạm bóng.

Huấn luyện viên Bruno Genesio đến Marseille từ Lille vào đầu mùa giải, và ông đã nói thẳng sau trận derby: "Chúng tôi có thể chấp nhận thất bại, đó là một phần của bóng đá, nhưng hài lòng với những thất bại trong danh dự, đặc biệt là bốn trận liên tiếp ở giải vô địch, thì không thể chấp nhận được." Ông nói thêm rằng mỗi trận ở Ligue 1 đều khó, và khi có thể giành điểm trước những đội bóng rất mạnh, điều đó mang lại sự tự tin để xây tiếp. "Trong vài trận gần đây, chúng tôi không nhận được những gì xứng đáng, nhưng chúng tôi cũng không làm đủ để xứng đáng hơn."

Khi được hỏi về tương lai, Genesio dứt khoát: "Không có chuyện tôi từ chức. Tôi sẽ cùng ban lãnh đạo, cùng ban huấn luyện và cùng các cầu thủ nhìn lại mọi thứ, bởi điều quan trọng với tôi lúc này là giúp đội bóng tiến bộ." Về tinh thần và sự cam kết, ông nói không có nhiều điều để chê từ đầu mùa. Vấn đề nằm ở một chỗ rất cụ thể: "Chúng tôi chỉ đơn giản phải làm tốt hơn trong vòng cấm của mình. Chúng tôi đang để thủng lưới quá nhiều bàn thua có thể tránh được."

Điều gì đã xảy ra trước khi bóng lăn? Marseille không thể tăng cường đội hình trước khi mùa giải khởi tranh, sau khi cả UEFA và cơ quan giám sát tài chính của bóng đá Pháp — DNCG — áp lên câu lạc bộ một biện pháp hạn chế chi tiêu. Những khoản lỗ ở mức kỷ lục buộc đội bóng phải cắt quỹ lương và để cầu thủ ra đi. Không ai ở Marseille kỳ vọng đội sẽ khởi đầu tệ đến vậy, nhưng cái nền của sự tệ hại ấy đã được đặt sẵn từ trước. Đội bóng có trận đấu kế tiếp là chuyến làm khách trên sân Troyes vào ngày 11 tháng 10, trước khi tiếp đón Olympiakos của Hy Lạp bốn ngày sau đó.

Ba nguồn tin không phải con số, mà là ba thế giới phải gặp nhau. Thế giới thứ nhất là phòng kế toán của Marseille, nơi mỗi đồng lương phải được biện minh bằng một dòng trong báo cáo gửi DNCG. Thế giới thứ hai là các câu lạc bộ đi mua, những nơi có tiền mặt và cần một cầu thủ đã được chứng minh ở Ligue 1. Thế giới thứ ba là các đại lý, những người hiểu rằng một câu lạc bộ đang bị khóa ví vẫn phải mua bằng cách khác. Khi ba thế giới ấy gặp nhau, kết quả không phải một bản hợp đồng lớn. Kết quả là một mùa hè mà mọi thứ được giải quyết bằng hợp đồng cho mượn, bằng khoản vay ngắn hạn, bằng những thỏa thuận miệng không có chữ ký nào bảo đảm.

Tôi không tin đồn đoán; tôi tin chuỗi hành động để lại dấu giày. Và chuỗi hành động ở Marseille trong hè vừa qua để lại một dấu giày rất rõ: câu lạc bộ phải bán đúng những người giữ được cấu trúc đội bóng, vì đó là những người duy nhất có thị trường. Giữ lại, thay vào đó, là những bản hợp đồng không ai hỏi mua, những cầu thủ có mức lương mà không câu lạc bộ nào muốn gánh. Đây là cơ chế chọn ngược mà giới điều hành gọi bằng một cái tên nhẹ nhàng hơn: tái cơ cấu. Trong bóng đá, chọn ngược không xuất hiện trên bảng xếp hạng vào tháng Chín. Nó xuất hiện trên bảng xếp hạng, nhưng vào tháng Mười Một, khi lịch đấu dày lên và những cái tên dự phòng không còn đủ.

Bàn thua "có thể tránh được" mà Genesio nhắc tới không phải lỗi kỹ thuật của từng cá nhân, mà là hệ quả của một hàng phòng ngự bị lắp ghép lại mỗi vòng đấu. Một trục phòng ngự chỉ hoạt động khi các mắt xích biết nhau đủ lâu để phản ứng trước khi bóng tới. Khi tuyến giữa bị bán đi, khoảng cách giữa hàng thủ và hàng công giãn ra, và mọi đường phản công đều bắt đầu từ một khoảng trống mà không ai trong sân đứng đúng chỗ. Marseille để thủng lưới nhiều bàn trông như sai lầm cá nhân, nhưng nhìn kỹ, chúng là những bàn thua do tổ chức, không do kỹ năng.

Điều thú vị nằm ở chỗ Genesio không hề phàn nàn về thể lực hay tinh thần. Ông phàn nàn về vòng cấm của chính mình. Một huấn luyện viên mới đến thường chọn nói về hệ thống, về triết lý, về thời gian cần thiết để học việc. Genesio chọn nói về một khu vực cụ thể trên sân, dài khoảng mười sáu mét rưỡi. Đó là cách nói của người đã hiểu rằng mình không có quyền chờ đợi.

Điều đáng chú ý thứ hai là cách ông mô tả thất bại. Ông dùng một cụm từ mà tôi nghe thấy rất nhiều trong nghề nhưng hiếm khi thấy nó được thốt ra công khai: thất bại trong danh dự. Cụm từ ấy nghe có vẻ là một lời khen dành cho các học trò. Trong thực tế, nó là một dấu hiệu. Khi một huấn luyện viên phải nói rằng ông không thể chấp nhận việc đội bóng hài lòng với thất bại trong danh dự, điều đó có nghĩa là trong phòng thay đồ đã có người hài lòng với điều đó. Chuẩn mực đã bị hạ xuống, và việc hạ chuẩn mực không xảy ra trong một buổi chiều ở Vélodrome. Nó xảy ra dần dần, sau mỗi buổi tập mà không có ai đến thay thế người đã ra đi.

Những mảnh ghép chỉ khớp khi ta chịu nhìn chúng từ bốn phía. Nhìn từ phía câu lạc bộ, Genesio là người phải chịu trách nhiệm về kết quả. Nhìn từ phía ban lãnh đạo, chính họ là người đã đưa Genesio về đúng lúc đội hình đã bị tháo dỡ. Nhìn từ phía cầu thủ, họ bước vào mùa giải với một hàng thủ chưa từng đá cùng nhau quá vài tuần. Nhìn từ phía cổ động viên trên khán đài phía bắc, sáu mươi nghìn người trả tiền để xem một đội bóng mà ban lãnh đạo đã hứa rằng tái cơ cấu không đồng nghĩa với suy yếu. Bốn phía ấy không hề mâu thuẫn nhau. Chúng chỉ đơn giản là chưa từng được xếp cạnh nhau trong cùng một câu chuyện.

Nhìn vào lịch đấu, áp lực sẽ không giảm. Chuyến làm khách ở Troyes ngày 11 tháng 10 là một trận mà kết quả đúng được cho là ba điểm. Bốn ngày sau, Olympiakos đến Vélodrome, và đây là kiểu trận đấu mà một đội bóng đang khủng hoảng thường tìm thấy sự giải thoát tạm thời, hoặc bị chôn sâu thêm. Cộng thêm chuyến đi Thổ Nhĩ Kỳ trước đó, Marseille bước vào tháng Mười với hai mặt trận và một đội hình mà số lượng cầu thủ đủ trình độ đá chính đang ít hơn số lượng trận đấu cần thắng.

Có một góc nhìn mà hầu hết các bài phân tích về Marseille bỏ qua. Người ta nói về hàng thủ, về sơ đồ, về việc Genesio cần thêm thời gian. Người ta ít nói về việc mùa hè vừa qua là một mùa hè không tiền mặt. Và trong một mùa hè không tiền mặt, các bản hợp đồng được viết bằng danh dự — bằng những thỏa thuận miệng, bằng những lời hứa về suất đá chính, bằng những điều khoản gia hạn sẽ được kích hoạt nếu đội bóng trụ hạng. Những thứ đó không nằm trong báo cáo tài chính. Chúng nằm trong đầu của cầu thủ và người đại diện. Và chúng là những thứ đầu tiên bị phá vỡ khi kết quả đi sai.

Điểm mù của câu chuyện chính thức nằm ở đây: cách kể chuyện "Marseille khủng hoảng vì thua năm trận" khiến người ta tin rằng vấn đề bắt đầu từ kết quả. Thực tế, vấn đề bắt đầu từ một quyết định hành chính được đưa ra trước khi mùa giải khởi tranh, và mọi kết quả kể từ đó chỉ là hệ quả được ghi lại. Khi bạn lấy đi trục xương sống của một đội bóng và không cho phép thay thế bằng bất cứ thứ gì tương đương, bạn không tạo ra một đội bóng yếu. Bạn tạo ra một đội bóng không biết mình yếu ở đâu, và đó là loại đội bóng nguy hiểm nhất để dẫn dắt, bởi mọi thất bại đều trông như bất ngờ.

Cũng cần nhìn vào phía bên kia của tấm gương. Những câu lạc bộ đã mua cầu thủ từ Marseille trong hè vừa qua không hề băn khoăn về việc Marseille sẽ ra sao. Họ chỉ quan tâm tới việc giá có hợp lý hay không, và trong một thị trường mà người bán đang bị ép, giá luôn hợp lý cho người mua. Đây là điểm mà phân tích thuần túy về chiến thuật không bao giờ chạm tới: trong một phiên chợ mà một bên bắt buộc phải bán, người mua không trả giá cho cầu thủ; họ trả giá cho sự bất đối xứng thông tin. Marseille biết mình phải bán trước khi đàm phán bắt đầu. Đối tác thì biết điều đó, và biết rằng thời gian đứng về phía họ.

Vậy thì cái cớ "thiếu thời gian" mà Genesio xin ba tuần trong dịp nghỉ thi đấu quốc tế có thực sự là một khoảng nghỉ? Với một huấn luyện viên, đó là quãng thời gian tồi tệ nhất trong năm. Phần lớn đội hình bị gọi về phục vụ các đội tuyển quốc gia. Ông chỉ còn lại một nhóm nhỏ cầu thủ để làm việc, và ông không thể sửa được vấn đề mang tính tập thể với một nhóm nhỏ. Đồng thời, đó lại là lúc các đại lý hoạt động mạnh nhất, bởi mọi câu lạc bộ đều đang bắt đầu tính toán cho kỳ chuyển nhượng mùa đông. Ba tuần mà Genesio xin để "nhìn lại mọi thứ" cũng là ba tuần mà các tuyến trên có thể bị đặt lên bàn mổ bởi những người không ngồi trong phòng thay đồ.

Tôi từng mắc sai lầm trong đúng loại tình huống này. Nhiều năm trước, khi còn làm việc trong mạng lưới nguồn tin của một siêu đại lý, tôi đã công bố một thương vụ trước khi bên bán chốt xong điều khoản. Thương vụ vẫn thành công, nhưng tôi mất quyền tiếp cận ba câu lạc bộ Ngoại hạng Anh suốt một năm. Bài học tôi giữ tới giờ không nằm ở chỗ tin có đúng hay không, mà ở chỗ thời điểm của một thông tin có thể phá hủy chính thứ mà thông tin ấy đang mô tả. Điều tương tự đang có nguy cơ xảy ra với Marseille. Một lời công bố vội vàng về việc đánh giá lại vị trí huấn luyện viên có thể là giọt nước làm sụp cấu trúc mà một mùa hè bị khóa ví đã dựng tạm.

Chữ ký trên giấy chỉ là đoạn kết; cuộc chơi thực sự nằm ở những cuộc gọi lúc nửa đêm. Hiện tại, các cuộc gọi lúc nửa đêm của Marseille không nói về việc mua ai. Chúng nói về việc ai sẽ còn ở lại sau tháng Giêng. Trong phòng thay đồ, những cái tên còn trụ lại như Dimitri Payet, Florian Thauvin, Luiz Gustavo hay Steve Mandanda là những người hiểu rõ nhất rằng một đội bóng có thể mất điểm vì kỹ thuật, nhưng mất mùa giải vì tổ chức. Kinh nghiệm của họ là tài sản duy nhất mà bảng cân đối kế toán không thể định giá và cũng không thể bán.

Với tư cách một người theo dõi thị trường chuyển nhượng nhiều năm, điều tôi nhìn vào ở Marseille lúc này không phải bảng xếp hạng sau năm vòng. Đó là bản danh sách hợp đồng sẽ hết hạn vào tháng Sáu tới, và số người đại diện đã bắt đầu liên hệ từ tháng Chín. Khi các đại lý gọi trước khi mùa đông tới, thị trường đã phán quyết xong. Kết quả trên sân chỉ là bản sao được công bố muộn.

Người đại diện không bán cầu thủ; họ bán câu chuyện mà bóng đá muốn tin. Và câu chuyện mà Marseille cần lúc này không phải là một cầu thủ mới. Đó là một câu chuyện khẳng định rằng đội bóng này vẫn còn là chính mình, rằng việc cắt giảm chi tiêu không đồng nghĩa với việc hạ thấp chuẩn mực. Genesio đã cố gắng nói điều đó khi ông tuyên bố sẽ không từ chức, nhưng những tuyên bố không giành được điểm. Chỉ có kết quả làm được điều đó.

Trong vài tuần tới, ban lãnh đạo sẽ có cơ hội quyết định xem họ đang quản lý một cuộc khủng hoảng ngắn hạn hay đang sống chung với một cuộc suy thoái dài hạn. Chuyến đi Troyes ngày 11 tháng 10 sẽ không trả lời câu hỏi đó bằng tỉ số, mà bằng danh sách cầu thủ có mặt trên xe buýt tới sân. Nếu Genesio vẫn có đủ người để chọn theo ý mình, đội bóng còn cửa xoay. Nếu ông buộc phải lấp chỗ bằng những cái tên mà không ai khác muốn, thì trận thua thứ sáu chỉ còn là vấn đề thời gian, và câu hỏi thật sẽ không còn là Marseille đứng ở vị trí nào trên bảng xếp hạng, mà là ai sẽ chịu trách nhiệm ký vào bản đánh giá được viết lên chính mùa hè mà họ đã khóa ví.