Bóng đá quốc tếKhi tấm ảnh đắt hơn bàn thắng: vết nứt bản quyền hình ảnh trong bóng đá Việt

Khi tấm ảnh đắt hơn bàn thắng: vết nứt bản quyền hình ảnh trong bóng đá Việt

Ngô Ngọc2026-10-20 09:46English

Trong một cửa hàng in áo đấu nhỏ nằm trên đường Phan Đình Phùng, quận Phú...

Trong một cửa hàng in áo đấu nhỏ nằm trên đường Phan Đình Phùng, quận Phú Nhuận, TP.HCM, người đàn ông ngồi chờ gần hai mươi phút để được in dòng chữ “QUANG HAI 19” lên lưng chiếc áo không nhãn. Anh trả 380.000 đồng. Máy in nhiệt chạy, lớp decal bong ra, dán vào, vuốt phẳng. Không ai trong căn phòng đó — người bán, người mua, người thợ — nhắc tới một chữ: bản quyền.

Cùng lúc, cách đó hơn mười bốn nghìn cây số, một hồ sơ hành chính nằm trên bàn của Viện Sở hữu Công nghiệp Mexico (IMPI) đang nói về đúng câu chuyện ấy, ở một đẳng cấp khác. Emma Coronel Aispuro — vợ của trùm ma túy Joaquín “El Chapo” Guzmán — khởi kiện nhà xuất bản Penguin Random House vì cuốn sách dùng một bức ảnh cô đăng trên Instagram làm bìa. Ước tính sơ bộ: khoảng 200.000 bản in, giá bìa khoảng 20 USD, doanh thu gộp xấp xỉ 4 triệu USD. Mức ước tính ấy do luật sư phía nguyên đơn cung cấp, chưa được kiểm toán, chưa phải lợi nhuận ròng, và chưa phải mức bồi thường mà cơ quan hành chính có thể tuyên.

Hai sự kiện chẳng liên quan gì tới nhau. Nhưng đặt cạnh nhau, chúng tạo ra một câu hỏi rất khó chịu cho bóng đá Việt Nam.

Thứ đáng chú ý nhất trong hồ sơ Mexico nằm ở cách phía nguyên đơn dựng luận điểm, chứ không nằm ở con số 4 triệu USD. Bức ảnh bị đổi màu, bị cắt cúp, bị biến thành một biểu tượng bán hàng — tức là bị “xuyên tạc hóa” để tăng tính thương mại. Luật sư Hugo Torres nói rõ thân chủ của ông không tranh cãi nội dung điều tra của cuốn sách. Cô chỉ tranh cãi việc khuôn mặt mình bị dùng làm công cụ bán hàng mà không có thỏa thuận nào. Phía nhà xuất bản, theo tường thuật gián tiếp từ một cuộc phỏng vấn độc quyền, viện dẫn quyền tự do ngôn luận.

Cấu trúc câu chuyện ấy rất đáng để bóng đá Việt Nam đọc kỹ: một cá nhân, một tài sản vô hình, một bên thứ ba kiếm tiền từ tài sản đó, và một diễn đàn hành chính đứng ra phân xử. Đổi nhà xuất bản thành nhà tài trợ, đổi bìa sách thành áo đấu, đổi Instagram thành khán đài — bạn có đúng bài toán mà mỗi mùa chuyển nhượng ở V.League đang lặng lẽ bỏ qua.

Nền tảng pháp lý Việt Nam không hề trống. Điều 32 Bộ luật Dân sự 2026 quy định việc sử dụng hình ảnh của cá nhân phải có sự đồng ý của người đó, trừ các trường hợp vì lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng hoặc mục đích thông tin báo chí. Điều 25 cùng bộ luật ghi nhận quyền nhân thân gắn với hình ảnh. Luật Sở hữu trí tuệ bảo hộ quyền tác giả với chính bức ảnh — một tầng khác, thuộc về người chụp. Nghị định 13/2026/NĐ-CP về bảo vệ dữ liệu cá nhân bổ sung thêm một lớp nữa, vì khuôn mặt được xếp vào nhóm dữ liệu cá nhân nhạy cảm.

Vậy thì vấn đề nằm ở đâu? Nó nằm ở chỗ luật có, nhưng hợp đồng thì không.

Tôi đã thấy một vết nứt trên bản đồ bóng đá Việt Nam, và nó bắt đầu từ một trang hợp đồng — không phải từ một hội thảo về bản quyền.

Trong bốn mùa giải liên tiếp ngồi trên khán đài B sân Hàng Đẫy rồi sân Thiên Trường, tôi để ý một chi tiết mà ít người ngoài ngành quan tâm: các cầu thủ trẻ thường ký hai hoặc ba văn bản trong cùng một buổi. Hợp đồng lao động. Phụ lục về chế độ dinh dưỡng, ở ghép, học văn hóa. Và một bản “hợp đồng hình ảnh”, hoặc một điều khoản hình ảnh nằm rải rác trong phụ lục. Điều khoản đó thường có bốn đặc điểm giống nhau đến mức đáng ngại: thời hạn dài hơn hợp đồng lao động; phạm vi không giới hạn, thường được viết là “trong mọi hoạt động quảng cáo, truyền thông của câu lạc bộ và đối tác”; thù lao bằng không hoặc gộp vào lương mà không tách dòng; và không có điều khoản chấm dứt riêng.

Bốn đặc điểm ấy cộng lại thành một tài sản mà cầu thủ chuyển nhượng miễn phí, trong khi câu lạc bộ thì không biết định giá nó.

Kết quả là một nghịch lý rất Việt Nam: bên nào cũng tin mình đang nắm quyền, cả hai đều đúng trên giấy, nhưng không bên nào có thể biến quyền đó thành tiền. Quyền hình ảnh trong bóng đá Việt Nam hiện nay là một tài sản có chủ sở hữu rõ ràng nhưng không có thị trường định giá.

Ở tầng học viện, vết nứt sâu hơn. Một cầu thủ 15 tuổi ký hợp đồng đào tạo năm năm với trung tâm của một câu lạc bộ V.League. Em chưa có căn cước công dân, chưa có tài khoản ngân hàng riêng, và theo pháp luật thì chưa đủ tuổi tự mình xác lập giao dịch dân sự — cha mẹ hoặc người giám hộ ký thay. Điều khoản hình ảnh trong bản hợp đồng đó được đọc qua ba trang giấy, bởi một người không làm nghề luật, trong một phòng họp thường không có luật sư riêng của gia đình. Không phải họ yếu. Chỉ là chúng ta chưa từng đủ kiên nhẫn để nghe họ thở.

Bảy năm sau, nếu cầu thủ đó nổi tiếng, giá trị hình ảnh của em có thể lớn gấp nhiều lần thu nhập từ lương. Nhưng quyền khai thác vẫn nằm trong tay câu lạc bộ, theo một tờ giấy ký từ khi em chưa đủ tuổi thành niên. Đây là điểm mà bất kỳ luật sư hình ảnh nào ở châu Âu cũng sẽ gọi là “hợp đồng dưới cơ” — không phải vì nó trái luật, mà vì nó được ký trong thế đàm phán hoàn toàn lệch.

Sản phẩm áo đấu là nơi vết nứt lộ ra rõ nhất. Chiếc áo in tên Quang Hải mà người đàn ông ở Phú Nhuận mua với giá 380.000 đồng nằm ngoài mọi dòng tiền chính thức. Không câu lạc bộ nào nhận được đồng nào. Không cầu thủ nào nhận được đồng nào. Nhưng tên và số áo — tức là tài sản hình ảnh — lại là thứ duy nhất khiến chiếc áo đó bán được. Trong nền kinh tế áo đấu Việt Nam, bên tạo ra giá trị là bên duy nhất không được trả tiền.

Khoảng cách giá kể câu chuyện rõ hơn mọi diễn văn. Một chiếc áo chính hãng của câu lạc bộ V.League thường có giá bán lẻ từ 800.000 đến 1,5 triệu đồng, trong khi áo in tự phát có giá bằng một nửa hoặc thấp hơn. Chênh lệch ấy không phản ánh chất lượng vải. Nó phản ánh việc người tiêu dùng Việt Nam sẵn sàng trả tiền cho tên cầu thủ, nhưng không có nơi nào để trả tiền cho giấy phép. Và vì không ai bán giấy phép, họ mua thứ gần nhất: bản sao.

Truyền thông là tầng thứ hai. Khi gói bản quyền truyền thông V.League được bán, thứ được bán là quyền phát sóng trận đấu — không phải quyền sử dụng hình ảnh cầu thủ cho mục đích quảng cáo độc lập. Hai tầng này thường bị gộp làm một trong đầu óc của người làm nghề, và đó là lý do các câu lạc bộ luôn cảm thấy mình đã bán được nhiều hơn thực tế. Gã khổng lồ ngủ quên ở đây không phải một câu lạc bộ cụ thể, mà là cả một hệ thống thương mại chưa từng tách bạch quyền phát sóng với quyền hình ảnh cá nhân.

Vai trò của người đại diện cũng đáng nhìn lại. Ở Việt Nam, người đại diện thường được trả phần trăm trên lương và phí chuyển nhượng, hiếm khi được trả phần trăm trên doanh thu hình ảnh — đơn giản vì doanh thu hình ảnh chưa tồn tại. Cấu trúc hoa hồng định hình hành vi đàm phán. Nếu hoa hồng chỉ đến từ lương, người đại diện sẽ tối ưu cho lương. Quyền hình ảnh trở thành thứ bị đem ra nhượng lại để đổi lấy vài triệu đồng lót tay, và không ai trong phòng họp coi đó là mất mát.

Bóng đá nữ cho thấy mặt trái của cùng vấn đề. Khi Huỳnh Như sang Bồ Đào Nha thi đấu cho Lank FC, giá trị thương mại của cô tăng vọt ở thị trường trong nước, nhưng cấu trúc hợp đồng hình ảnh của cầu thủ nữ Việt Nam nhìn chung còn mỏng hơn cầu thủ nam rất nhiều. Nguyễn Thị Tuyết Dung — người từng ghi hai bàn trực tiếp từ quả phạt góc trong một trận đấu của đội tuyển nữ Việt Nam — có mức độ nhận diện đủ để bán một dòng sản phẩm riêng. Nhưng không ai dựng dòng sản phẩm đó, và cũng không ai soạn hợp đồng để dựng nó.

Đến đây thì hồ sơ Mexico chạm trực tiếp vào bóng đá Việt Nam. Luận điểm “xuyên tạc hóa” của Emma Coronel — rằng bức ảnh bị chỉnh sửa để tăng tính thương mại, và chính sự chỉnh sửa đó làm tăng mức độ xâm phạm — là một cái bẫy đang mở ra với tốc độ nhanh hơn nhiều so với khả năng phản ứng của các câu lạc bộ. Một hình ảnh cầu thủ bị ghép vào poster bán hàng, bị đổi màu áo để khớp với nhãn hiệu, bị đưa vào một video do trí tuệ nhân tạo tạo sinh mà không có thoả thuận — tất cả đều là những tình huống mà bộ phận truyền thông câu lạc bộ ở Việt Nam hiện chưa có quy trình xử lý.

Tôi từng xem một video quảng cáo nội địa, dài chưa tới 15 giây, trong đó khuôn mặt một tuyển thủ bị cắt từ một pha ăn mừng có thật rồi dán vào một bối cảnh hoàn toàn khác. Video đó có vài chục nghìn lượt xem. Không ai kiện. Không ai gỡ. Không ai biết mình vừa bỏ qua cái gì.

Khoảng trống quản trị nằm ở những chi tiết rất cụ thể. Mẫu đăng ký cầu thủ của các giải chuyên nghiệp Việt Nam tập trung vào ngày sinh, chiều cao, vị trí, số áo, hợp đồng lao động — những trường dữ liệu phục vụ thi đấu và chuyển nhượng. Không có trường nào ghi nhận việc cầu thủ đã chuyển nhượng quyền hình ảnh cho ai, trong bao lâu, với thù lao bao nhiêu. Một hệ thống không ghi nhận thì không thể giám sát. Một hệ thống không giám sát thì không thể định giá. Và một tài sản không định giá được thì luôn được định giá bằng không, theo mặc định.

Có một nghịch lý nhỏ nằm ở bảng quảng cáo quanh sân. Câu lạc bộ bán được vị trí đặt logo, bán được suất xuất hiện trên sóng truyền hình, nhưng không bán được thứ có giá trị nhất: việc cầu thủ của họ cầm sản phẩm lên và nói một câu. Đó là một quyết định thương mại, không phải một quy định pháp luật — và nó cho thấy vấn đề không nằm ở chỗ thiếu luật.

Ở những nền bóng đá đã đi trước, cơ chế vận hành theo hướng ngược lại. Tại nhiều câu lạc bộ châu Âu, quyền hình ảnh được tách thành một thỏa thuận riêng, có tỷ lệ chia cụ thể giữa câu lạc bộ và cầu thủ, có giới hạn thời hạn, có danh mục nhãn hàng bị loại trừ vì xung đột với nhà tài trợ cá nhân của cầu thủ. Điều đáng học không nằm ở tỷ lệ phần trăm — mỗi thị trường có mức nền khác nhau. Điều đáng học nằm ở chỗ quyền hình ảnh được đối xử như một tài sản có thể đo, chứ không phải một dòng chữ in sẵn ở cuối phụ lục.

Song song với bóng đá, ngành xuất bản thể thao trong nước cũng đang đi vào vùng màu xám tương tự. Sách về cầu thủ, lịch thi đấu có ảnh, bộ thẻ sưu tầm in hình tuyển thủ — tất cả đều cần một thỏa thuận hình ảnh rõ ràng, và phần lớn đều không có. Bộ thẻ sưu tầm là ví dụ sắc nét nhất, vì đó là sản phẩm mà giá trị nằm gần như toàn bộ ở khuôn mặt in trên đó. Một bộ thẻ không có giấy phép hình ảnh là một sản phẩm không có chủ.

Và đây là phép thử tôi luôn dùng khi ai đó hỏi một cầu thủ V.League đáng giá bao nhiêu về mặt hình ảnh. Tôi không có câu trả lời, và sự thiếu câu trả lời đó mới là dữ liệu. Một cầu thủ trụ cột của đội bóng tầm trung V.League có thể có vài chục nghìn người theo dõi trên mạng xã hội, xuất hiện trong vài chục video quảng cáo mỗi mùa, và nhận về khoản thù lao hình ảnh gần bằng không ngoài lương. Ở một thị trường trưởng thành, con số đó sẽ được lượng hóa thành một dòng doanh thu riêng trong báo cáo tài chính của câu lạc bộ. Ở Việt Nam, nó vẫn nằm trong mục “chi phí khác”.

Đến đây thì tôi phải nói thẳng điều mà phần lớn người làm nghề trong nước sẽ không thích nghe. Đồng thuận đang hình thành là: cầu thủ cần được bảo vệ quyền hình ảnh, câu lạc bộ cần chuyên nghiệp hóa hợp đồng, cơ quan quản lý cần ban hành quy định. Nghe hợp lý. Nhưng nó giả định rằng quyền hình ảnh ở Việt Nam đang bị xâm phạm và chỉ cần siết lại. Tôi cho rằng chẩn đoán đó sai ở gốc.

Vấn đề của bóng đá Việt Nam không phải là hình ảnh bị lấy đi, mà là hình ảnh chưa từng có giá để bị lấy.

Thử kiểm tra bằng một phép so sánh đơn giản. Một cầu thủ V.League có giá trị hình ảnh bao nhiêu? Không ai trả lời được, kể cả câu lạc bộ chủ quản. Không có bảng giá, không có giao dịch tham chiếu, không có thị trường thứ cấp. Khi một tài sản không có giá, việc siết chặt bảo vệ nó chỉ tạo ra giấy tờ, không tạo ra tiền. Ngược lại, nó tạo ra một hệ quả phụ mà ít ai tính tới: nếu các câu lạc bộ bắt đầu thực thi quyền hình ảnh một cách máy móc, đối tượng đầu tiên bị ảnh hưởng không phải các nhãn hàng lớn — họ có luật sư — mà là fan page, hội nhóm cổ động viên, kênh YouTube biên tập highlight, những người đang làm công việc xây dựng giá trị miễn phí cho chính cầu thủ đó. Khi khán đài trống rỗng, tôi nhận ra bóng đá từng nói dối chúng ta bằng tiếng ồn; bây giờ nó đang nói dối bằng những tấm ảnh miễn phí.

Tôi có thể sai ở đâu? Tôi sai nếu một vụ việc lớn xảy ra và tạo ra thị trường chỉ sau một đêm. Ở những nền bóng đá phát triển, thị trường quyền hình ảnh không hình thành từ luật — nó hình thành từ một bản hợp đồng cụ thể giữa một cầu thủ ngôi sao và một nhãn hàng, và sau đó trở thành tham chiếu cho toàn bộ phần còn lại. Nếu điều đó xảy ra ở Việt Nam trong hai năm tới, toàn bộ lập luận của tôi sụp đổ, và sụp đổ theo hướng tốt.

Đó là lý do tôi vẫn theo dõi những thứ nhỏ. Một điều khoản hình ảnh được tách thành phụ lục riêng, có giá trị bằng tiền, có thời hạn ngắn hơn hợp đồng lao động. Một câu lạc bộ chấp nhận rằng khi họ bán áo có tên Hoàng Đức hay Tiến Linh, họ phải trả cho cầu thủ một phần trăm. Một học viện chấp nhận để luật sư của gia đình ngồi vào phòng họp. Những thứ ấy không lên tiêu đề. Nhưng chúng là dấu hiệu duy nhất cho thấy một thị trường đang hình thành.

Dự đoán có thể kiểm chứng: trước tháng 6 năm 2028, sẽ có ít nhất một cầu thủ Việt Nam đang thi đấu tại V.League ký một hợp đồng cấp phép hình ảnh độc lập với một bên thứ ba không phải nhà tài trợ áo đấu của câu lạc bộ, và giá trị hợp đồng đó được công bố công khai. Nếu điều này không xảy ra, nghĩa là bóng đá Việt Nam đã chọn cách giữ nguyên vết nứt — và tiếp tục in tên cầu thủ lên những chiếc áo mà không ai trả tiền bản quyền.

Cầu thủ liên quan