Queiroz và Ghana: hợp đồng bốn tháng, hai trận đấu, một khoảng trống quyền lực

Ngày thứ hai sau thất bại 4-2 ngay trên sân nhà trước Gambia, Liên đoàn bóng đá Ghana (GFA) phát đi một thông cáo ngắn gọn. Không có cuộc họp báo dài dòng, không có bản giải trình nặng nề, chỉ một cụm từ được soạn rất kỹ: "đồng thuận hai bên". Carlos Queiroz rời ghế huấn luyện viên trưởng đội tuyển quốc gia Ghana sau đúng hai trận đấu chính thức tại vòng loại AFCON 2027. Tôi đã xem lại băng ghi hình trận Gambia ba lần. Điều khiến tôi dừng lại không phải bốn bàn thua, mà là khoảnh khắc tỷ số đang là 2-0 và Ghana vẫn còn hơn hai mươi phút để giữ một kết quả đủ để níu lại hy vọng. Sau đó là bốn bàn trong vòng chưa đầy nửa giờ. Một đội bóng để mất thế trận theo cách đó không thua vì sơ đồ sai; họ thua vì trên sân không còn ai đủ khả năng nói với nhau rằng phải làm gì tiếp theo.

Bối cảnh: một bảng đấu tưởng dễ, một đội bóng đang rơi

Ghana nằm ở Bảng Ba vòng loại AFCON 2027, cùng Ivory Coast, Gambia và Somalia. Trên giấy tờ, đây là một bảng đấu mà một đội tuyển từng bốn lần vô địch châu lục phải vượt qua. Ivory Coast là thế lực duy nhất thực sự đáng gờm; Gambia và Somalia thuộc nhóm cửa dưới. Vậy mà sau hai lượt trận, Ghana đứng cuối bảng với không một điểm, để thủng lưới sáu lần và hiệu số âm sáu. Trận ra quân thua Ivory Coast 0-2 có thể biện minh bằng đẳng cấp đối thủ. Trận thứ hai, thua Gambia 4-2 trên sân nhà sau khi dẫn trước hai bàn, thì không còn gì để biện minh.

Cần nhớ một chi tiết mà nhiều người theo dõi bóng đá châu Phi bỏ qua: Ghana đã vắng mặt ở kỳ AFCON gần nhất. Với một quốc gia coi AFCON là sân chơi mặc định, việc trượt một kỳ giải đã là cú sốc. Việc khởi đầu vòng loại cho kỳ tiếp theo bằng hai thất bại, trong đó có một thất bại trên sân nhà trước đối thủ yếu hơn, biến cú sốc thành một cuộc khủng hoảng vị thế. Đây không còn là chuyện phong độ của một vài cá nhân. Đây là chuyện một nền bóng đá đang mất dần chỗ đứng trong hệ thống phân tầng của châu lục.

Carlos Queiroz đến Ghana lần thứ hai trong bối cảnh đó. Ông là huấn luyện viên người Bồ Đào Nha, bảy mươi ba tuổi, một chuyên gia của những dự án ngắn hạn mang tính chữa cháy. Trước ông, GFA đã chia tay Otto Addo. Chỉ trong một chu kỳ, Ghana thay huấn luyện viên hai lần. Con số đó quan trọng hơn bất kỳ thống kê nào trên sân, vì nó nói lên rằng vấn đề không nằm ở một cá nhân ngồi ghế nóng, mà nằm ở cách tổ chức bổ nhiệm và duy trì huấn luyện viên.

Hợp đồng của Queiroz được thiết kế đặc biệt. Đó là một bản giao kèo bốn tháng, ngắn đến mức khó gọi là một dự án. Khi bản hợp đồng đó hết hạn, hai bên ký tiếp một thỏa thuận mới, chỉ đủ để bao trùm loạt trận tháng Chín và trận mở màn vòng loại AFCON. Ngay từ đầu, mối quan hệ này đã được định hình như một canh bạc theo từng cửa sổ thi đấu, chứ không phải một quá trình xây dựng.

Phần lõi: cấu trúc hợp đồng và cái chết được lập trình

Đừng tin vào số tiền công bố, hãy tin vào dòng tiền thật. Với một đội tuyển quốc gia, dòng tiền thật ở đây không phải phí chuyển nhượng, mà là cấu trúc cam kết giữa liên đoàn và huấn luyện viên. Và cấu trúc đó, khi đọc kỹ, đã kể sẵn câu chuyện về cái kết.

Hãy hình dung logic của một liên đoàn khi soạn một hợp đồng bốn tháng. Một bản giao kèo ngắn như vậy mang lại hai lợi ích rõ rệt. Thứ nhất, nó giới hạn mức độ rủi ro tài chính: nếu kết quả tệ, chi phí để chấm dứt quan hệ ở mức thấp. Thứ hai, nó giữ quyền chủ động cho người thuê: sau mỗi cửa sổ thi đấu, liên đoàn có thể đánh giá lại và quyết định gia hạn hay dừng. Về mặt kế toán và quản trị, đây là một mô hình hợp lý. Nhưng về mặt thể thao, đây là một mô hình chuyển toàn bộ rủi ro sang tính liên tục.

Chiến thắng trên sân cỏ là hệ quả của những cuộc gọi từ 12 tháng trước. Một dự án đội tuyển cần thời gian để định hình triết lý, ổn định nhân sự, xây dựng quan hệ giữa huấn luyện viên và cầu thủ, và tạo ra một hệ thống dự phòng khi trụ cột vắng mặt. Một hợp đồng bốn tháng không cho phép bất kỳ điều nào trong số đó. Khi Queiroz ký tiếp để bước vào trận mở màn vòng loại, ông bước vào với một đội hình chắp vá, một hệ thống chưa kịp định hình, và một ban huấn luyện chưa đủ thời gian để tạo dấu ấn. Kết quả đã được viết trước khi trọng tài thổi còi.

Bây giờ hãy đọc hai trận đấu như hai lời khai, chứ không phải hai sự thật đơn giản. Mỗi con số trên bảng chuyển nhượng là một lời khai, không phải một sự thật, và ở đây, mỗi tỷ số cũng vậy.

Trận thua Ivory Coast 0-2 là trận ít thông tin nhất. Ghana thua đội mạnh nhất bảng, không ghi được bàn, để thủng lưới hai lần. Một kết quả như vậy có thể giải thích bằng chênh lệch đẳng cấp, bằng việc đội bóng chưa vào guồng, bằng những cầu thủ trụ cột vắng mặt. Nó đau, nhưng nó không phá vỡ cấu trúc. Nó chỉ xác nhận rằng Ghana, ở trạng thái hiện tại, không cùng đẳng cấp với Ivory Coast.

Trận thua Gambia 4-2 mới là trận chứa đựng sự thật. Đội bóng dẫn trước hai bàn. Đội bóng chơi trên sân nhà. Đối thủ thuộc nhóm cửa dưới. Vậy mà kết cục là bốn bàn thua và một thất bại. Trong bóng đá, việc để mất thế dẫn hai bàn trong hiệp hai hiếm khi bắt nguồn từ một sai lầm chiến thuật đơn lẻ. Nó thường là dấu hiệu của ba vấn đề cùng lúc: một hàng thủ mất tổ chức khi bị đẩy vào thế chống đỡ, một tuyến giữa không còn khả năng kiểm soát nhịp độ, và một tập thể thiếu người đủ bản lĩnh để chậm lại, phạm lỗi chiến thuật và giết trận đấu.

Khi Queiroz lên tiếng sau trận, ông viện dẫn sự vắng mặt của một số cầu thủ và những thay đổi nhân sự giữa hai trận. Đây là một cách giải thích hợp lý nhưng phục vụ chính người nói. Nó giải thích được vì sao hàng thủ rối loạn. Nó không giải thích được vì sao một đội bóng đang dẫn hai bàn lại để thua bốn bàn. Sự vắng mặt của trụ cột có thể khiến bạn yếu đi, nhưng nó không tước đi khả năng bảo vệ một lợi thế đã có trong tay. Ở đây có một khoảng trống khác, sâu hơn: khoảng trống về người lãnh đạo trên sân.

Tôi đã theo dõi rất nhiều trận đấu ở cấp độ đội tuyển quốc gia trong các cửa sổ thi đấu FIFA, và điều tôi học được là: trong những trận đấu mà đội hình tập trung chắp vá, giá trị của một thủ lĩnh trên sân tăng lên gấp nhiều lần. Một đội bóng tập trung hai tuần có thể tập được bài miếng, nhưng không thể tập được phản xạ ứng biến khi thế trận đảo chiều. Phản xạ đó đến từ những cầu thủ đã chơi cùng nhau đủ lâu, đủ hiểu nhau để biết ai sẽ bọc lót cho ai khi tuyến trên mất bóng. Ghana trong trận Gambia không có phản xạ đó. Khi Gambia gỡ được một bàn, đội bóng mất cấu trúc; khi Gambia gỡ được bàn thứ hai, đội bóng mất tinh thần; và sau đó là một cuộc sụp đổ không thể cưỡng lại.

Điều đáng chú ý là Queiroz không phải mẫu huấn luyện viên ngây thơ về mặt cấu trúc. Ông nổi tiếng với trường phái thực dụng, ưu tiên tổ chức phòng ngự, dựng khối đội hình kỷ luật trước rồi mới tính đến tấn công. Mô hình đó đã giúp ông tạo dấu ấn ở những nơi như Iran và Colombia. Nhưng mô hình thực dụng chỉ vận hành được khi có hai điều kiện: đủ thời gian để cài đặt hệ thống, và đủ cầu thủ phù hợp để thực thi. Queiroz ở Ghana không có điều kiện thứ nhất, và điều kiện thứ hai bị bào mòn bởi tình trạng vắng mặt của trụ cột. Một chuyên gia phòng ngự bị tước đi thời gian và nhân lực là một chuyên gia bị tước đi chính công cụ của mình.

Ở đây tôi phải nói rõ một giới hạn của phân tích. Nguồn tin không cung cấp số liệu xG, xGA hay PPDA, cũng không cung cấp đội hình xuất phát chi tiết. Điều đó có nghĩa là mọi kết luận về chiến thuật ở mức vi mô đều phải hạ thấp độ tin cậy. Tôi không thể khẳng định Ghana phòng ngự bằng khối bốn người hay năm người, không thể khẳng định họ pressing tầm cao hay lùi sâu, không thể khẳng định họ tổ chức tấn công biên hay trung lộ. Những gì tôi có thể khẳng định là kết quả, và kết quả nói rằng Ghana thủng lưới sáu bàn trong hai trận và để mất một thế dẫn hai bàn. Ở đây không có may mắn, chỉ có những người chịu đọc kỹ hơn một chút.

Có một cách đọc khác về sự sụp đổ, và nó quan trọng hơn việc đổ lỗi cho cá nhân. Sáu bàn thua trong hai trận, bao gồm một thế dẫn hai bàn bị đánh mất, không phải là một hiện tượng may rủi. Trong thống kê bóng đá, người ta phân biệt giữa tín hiệu hiệu suất và nhiễu ngẫu nhiên. Một đội thua ba trận liên tiếp với tỷ số sát nút có thể chỉ đang kém may mắn. Một đội thủng lưới sáu bàn trong hai trận, trong đó có bốn bàn trong một hiệp đấu khi đang dẫn trước, thì đang phát đi một tín hiệu thật. Tín hiệu đó nói rằng vấn đề nằm ở cấu trúc phòng ngự và khả năng quản lý trận đấu, chứ không nằm ở vận may.

Vấn đề nhân sự: dòng chảy tài năng và ma sát câu lạc bộ với đội tuyển

Có một tầng sâu hơn mà con số 6 bàn thua không nói ra. Ghana là một trong những nền bóng đá xuất khẩu tài năng lớn nhất châu Phi. Cầu thủ Ghana được đào tạo trong nước, rồi chuyển sang châu Âu và vùng Vịnh chơi bóng. Chính vị thế xuất khẩu đó tạo ra một loại ma sát có tính cấu trúc trong mỗi cửa sổ thi đấu quốc tế: câu lạc bộ chủ quản không muốn nhả người, cầu thủ đến muộn hoặc đến trong trạng thái quá tải, và một vài người trong số họ rút lui vì chấn thương nhỏ mà ở cấp câu lạc bộ họ vẫn ra sân.

Queiroz đã nói về sự vắng mặt của một số cầu thủ và sự thay đổi nhân sự giữa hai trận. Ông có lý khi nêu điều đó, nhưng ông nêu nó như một lời bào chữa, trong khi nó nên được nêu như một chẩn đoán. Sự chắp vá nhân sự không phải là một biến cố bất ngờ; nó là một đặc điểm thường trực của bóng đá châu Phi. Một huấn luyện viên đến với đội tuyển Ghana phải mặc định rằng ông sẽ không bao giờ có đủ đội hình mạnh nhất trong đủ thời gian để cài đặt hệ thống. Người chiến thắng trong môi trường đó không phải là người có ý tưởng hay nhất, mà là người xây dựng được một hệ thống đủ đơn giản để vận hành với nhân sự thay đổi, và đủ linh hoạt để thích ứng với từng cửa sổ.

Ở Ghana, cả Otto Addo lẫn Queiroz đều không có đủ thời gian để làm điều đó. Và điều này dẫn tới một hệ quả quan trọng cho người kế nhiệm: bất kỳ ai ngồi vào ghế nóng sắp tới cũng sẽ đối mặt với đúng bài toán cũ. Nếu GFA chỉ thay tên người mà không thay cấu trúc cam kết, họ sẽ tái diễn cùng một vòng lặp. Vấn đề không nằm ở việc Queiroz giỏi hay kém. Vấn đề nằm ở chỗ mô hình bổ nhiệm tự nó sản sinh ra những thất bại ngắn hạn.

Quản trị và cụm từ "đồng thuận hai bên"

Cụm từ "đồng thuận hai bên" là một công cụ được chuẩn hóa trong ngành bóng đá. Nó xuất hiện khi hai bên muốn chia tay nhưng không muốn ai phải gánh trách nhiệm pháp lý hay tổn thất danh tiếng. Về mặt kỹ thuật, một thỏa thuận đồng thuận thường giúp giảm mức đền bù so với việc sa thải đơn phương, bởi cả hai bên cùng ký vào việc chấm dứt. Về mặt truyền thông, nó cho phép huấn luyện viên ra đi mà không bị gắn mác thất bại, và cho phép liên đoàn thay người mà không bị coi là hấp tấp. Đây là một giải pháp tối ưu cho cả hai phía về mặt thể diện.

Nhưng cần đọc khoảng lặng phía sau cụm từ đó. Thời điểm công bố là hai ngày sau thất bại trước Gambia. Khoảng thời gian hai ngày quá ngắn cho một quy trình đánh giá toàn diện, nhưng vừa đủ cho một cuộc đàm phán đã được chuẩn bị từ trước, hoặc cho một điều khoản chấm dứt đã tồn tại sẵn trong bản hợp đồng ngắn hạn. Cơ chế để kết thúc quan hệ này đã được cài đặt ngay từ ngày ký. Hợp đồng bốn tháng không chỉ giới hạn thời gian làm việc; nó còn giới hạn thời gian chịu đựng. Khi kết quả không đạt, không cần một cuộc họp hội đồng căng thẳng để đi đến quyết định. Chỉ cần kích hoạt cơ chế đã có.

Điều này dẫn tới một nghịch lý thú vị. Việc Queiroz ra đi nhanh chóng như vậy thường bị đọc như một dấu hiệu của sự hỗn loạn. Nhưng xét về mặt quản trị tài chính, nó là dấu hiệu của một liên đoàn đã chuẩn bị cho tình huống xấu nhất. GFA không bị mắc kẹt trong một hợp đồng dài hạn với một huấn luyện viên bảy mươi ba tuổi đang thất bại. Họ có đường thoát, và họ đã dùng nó. Ở góc độ này, mô hình hợp đồng ngắn hạn đã phát huy tác dụng bảo vệ liên đoàn khỏi rủi ro tài chính.

Nhưng cái giá phải trả không nằm ở tài chính, mà nằm ở thể thao. Một liên đoàn chọn mô hình hợp đồng ngắn hạn, gia hạn theo hiệu suất, đang ngầm thừa nhận rằng họ không có một dự án dài hạn. Không có dự án dài hạn nghĩa là không có triết lý chơi bóng xuyên suốt, không có lộ trình chuyển giao thế hệ, không có sự ổn định để cầu thủ tin rằng người dẫn dắt họ sẽ còn ở đó vào mùa sau. Cầu thủ cảm nhận được điều này. Khi họ biết rằng một thất bại có thể kết thúc triều đại của người thầy, họ chơi bóng trong trạng thái căng thẳng, và chính trạng thái đó góp phần tạo ra những thất bại.

Hãy nhìn vào chuỗi hành động của GFA trong một chu kỳ: bổ nhiệm Otto Addo, chia tay Otto Addo, bổ nhiệm Queiroz, ký hợp đồng bốn tháng, gia hạn, rồi chia tay sau hai trận. Mỗi bước riêng lẻ đều có thể biện minh. Nhưng khi ghép lại, chúng tạo thành một mô hình: một tổ chức ra quyết định theo phản ứng, không theo kế hoạch. Và mô hình đó giải thích vì sao Ghana, một nền bóng đá sản sinh ra vô số tài năng cho châu Âu và vùng Vịnh, lại đang đứng cuối một bảng đấu có Somalia.

Đây là điểm tôi muốn nhấn mạnh: khoảng trống lớn nhất mà Queiroz để lại không phải là khoảng trống về chiến thuật, mà là khoảng trống về quyền lực. Sau khi ông ra đi, GFA không công bố người kế nhiệm, cũng không công bố một huấn luyện viên tạm quyền. Đây là một chi tiết nhỏ nhưng có sức nặng lớn. Trong quản trị thể thao, việc bổ nhiệm người tạm quyền thường được thực hiện ngay lập tức, bởi nó gửi đi tín hiệu rằng tổ chức vẫn kiểm soát được tình hình. Việc không có ai được nêu tên đồng nghĩa với việc tổ chức đang để trống một vị trí quan trọng trong thời điểm nhạy cảm nhất, khi cửa sổ thi đấu tiếp theo đang đến gần.

Một khoảng trống quyền lực ở cấp độ đội tuyển quốc gia có hệ quả cụ thể. Không có huấn luyện viên chính thức, không ai triệu tập cầu thủ. Không ai thuyết phục các câu lạc bộ châu Âu nhả người. Không ai xây dựng kế hoạch cho hai trận đấu tiếp theo, vốn có thể là hai trận quyết định số phận vòng loại. Và không ai chịu trách nhiệm trước công chúng khi kết quả tiếp tục xấu đi. Một khoảng trống quyền lực không chỉ là sự thiếu vắng một cá nhân; nó là sự tê liệt của một hệ thống ra quyết định.

Vòng lặp cảm xúc công chúng và áp lực bị chuyển hướng

Trong mọi cuộc khủng hoảng đội tuyển quốc gia, áp lực công chúng luôn cần một vật chứa. Ban đầu, vật chứa là huấn luyện viên. Khi Queiroz ra đi, vật chứa biến mất, và áp lực phải tìm một chỗ đậu mới.

Hai tín hiệu trong vụ việc này đáng được đọc kỹ. Thứ nhất, Queiroz đã công khai xin lỗi người hâm mộ. Thứ hai, ông kêu gọi người hâm mộ hãy tin tưởng và bảo vệ các cầu thủ. Một huấn luyện viên chỉ đưa ra lời kêu gọi như vậy khi ông cảm nhận được rằng môi trường xung quanh đội bóng đã trở nên độc hại. Lời xin lỗi nhắm vào chính ông; lời kêu gọi bảo vệ nhắm vào các học trò. Cả hai cùng nói rằng sự thù địch của công chúng không còn giới hạn ở cá nhân người dẫn dắt.

Điều đó có nghĩa là sau khi Queiroz ra đi, áp lực sẽ dồn vào hai nơi: ban lãnh đạo GFA và nhóm cầu thủ trụ cột. Với ban lãnh đạo, câu hỏi sẽ là: vì sao lại bổ nhiệm một hợp đồng bốn tháng, và vì sao đến giờ vẫn chưa có người thay thế? Với cầu thủ, câu hỏi sẽ là: vì sao một đội bóng dẫn hai bàn lại để thua bốn bàn trên sân nhà? Đây là lúc môi trường trở nên khó chịu nhất, bởi nó buộc những người thực sự chịu trách nhiệm phải lên tiếng.

Thị trường huấn luyện và hiệu ứng lan truyền

Ở cấp độ toàn ngành, việc Queiroz rời Ghana tạo ra một hiệu ứng lan truyền rõ ràng, và hiệu ứng đó không nằm trên sân cỏ.

Hiệu ứng thứ nhất là một vị trí tuyển dụng. Một đội tuyển quốc gia có tên tuổi, với một chu kỳ vòng loại vẫn còn cơ hội, là một món hàng hấp dẫn trên thị trường huấn luyện. Sẽ có những ứng viên muốn thử sức, đặc biệt là những người tin rằng họ có thể xoay chuyển tình thế trong vài cửa sổ thi đấu. Một khoảng trống tạo ra một cơ hội; đây là quy luật cơ bản của mọi thị trường lao động.

Hiệu ứng thứ hai liên quan đến chính Queiroz. Ở tuổi bảy mươi ba, cách ông rời đi có ý nghĩa với sự nghiệp phía sau. Một cuộc chia tay được quản lý chuyên nghiệp, với lời cảm ơn gửi tới chủ tịch liên đoàn, ban huấn luyện và các cầu thủ, giúp ông giữ được hình ảnh một chuyên gia có thể được tin cậy trong vai trò cố vấn hoặc dẫn dắt ngắn hạn ở một nơi khác. Trong nghề này, danh tiếng được xây trong nhiều năm nhưng có thể mất trong một trận. Việc giữ được một cuộc chia tay êm đẹp là một khoản đầu tư, không phải một nghi thức xã giao.

Hiệu ứng thứ ba, và có lẽ là hiệu ứng lớn nhất, liên quan đến sản phẩm thương mại của bóng đá châu Phi. Ghana là một trong những thương hiệu lớn nhất của AFCON. Sự hiện diện của họ tại giải đấu tạo ra giá trị cho nhà tài trợ, cho đài truyền hình và cho chính CAF. Nếu Ghana tiếp tục sa sút và trượt kỳ AFCON thứ hai liên tiếp, tổn thất không chỉ thuộc về GFA. Nó lan sang cả hệ sinh thái thương mại của giải đấu. Đây là lý do vì sao, về mặt cấu trúc, cả CAF lẫn các đối tác truyền thông đều có lợi ích mềm trong việc Ghana hồi sinh. Nhưng lợi ích mềm không thể thay thế một huấn luyện viên, và không thể triệu tập cầu thủ.

Góc phản trực giác: câu chuyện chính thức che giấu điều gì

Câu chuyện mà truyền thông kể rất gọn: Queiroz thất bại, Queiroz ra đi. Câu chuyện đó có thật, nhưng nó dừng lại ở tầng bề mặt, và chính vì dừng lại ở đó nên nó trở nên vô hại với những người có trách nhiệm thực sự.

Hãy để tôi đảo ngược trật tự nhân quả. Dư luận cho rằng Queiroz thất bại nên bị thay. Nhưng cấu trúc hợp đồng cho thấy điều ngược lại: Queiroz được thuê theo một mô hình vốn đã được thiết kế để có thể thay bất cứ lúc nào, và việc ông bị thay không phải là một biến cố, mà là một kịch bản đã được tính đến ngay từ đầu. Cái chết của triều đại Queiroz không phải là một tai nạn. Nó là một chức năng của hệ thống.

Điểm mù thứ hai nằm ở chỗ: mọi áp lực đều đổ lên huấn luyện viên, trong khi vấn đề cấu trúc nằm ở cấp cao hơn. Khi Queiroz ra đi, áp lực được chuyển từ ông sang GFA và các cầu thủ. Lời xin lỗi của Queiroz trước người hâm mộ, và lời kêu gọi người hâm mộ hãy tin tưởng và bảo vệ các cầu thủ, là hai tín hiệu đáng chú ý. Chúng cho thấy sự thù địch của công chúng không chỉ nhắm vào huấn luyện viên, mà còn nhắm vào cả đội bóng. Một huấn luyện viên phải công khai xin người hâm mộ đừng quay lưng với học trò của mình là một huấn luyện viên đang chứng kiến một môi trường độc hại.

Điểm mù thứ ba, và có lẽ quan trọng nhất: bảng đấu này vẫn còn cơ hội. Ivory Coast là đội duy nhất thực sự vượt trội. Gambia và Somalia là những đối thủ có thể đánh bại. Vị trí cuối bảng với không điểm là một thất bại về vị thế, chứ không phải một án tử. Điều đó có nghĩa là nếu GFA bổ nhiệm đúng người, và bổ nhiệm đủ nhanh, cánh cửa vẫn chưa đóng. Ngược lại, nếu họ tiếp tục để trống ghế huấn luyện viên bước vào cửa sổ thi đấu tiếp theo, họ sẽ tự tay đóng cánh cửa đó trước khi đối thủ kịp làm điều đó.

Ở đây tôi phải cẩn trọng, bởi đây chính là cái bẫy mà những người làm nghề như tôi dễ mắc phải: biến mọi câu chuyện thành một thuyết âm mưu. Tôi không cho rằng có một kế hoạch ngầm để Queiroz thất bại. Tôi cho rằng có một cơ chế được thiết kế kém, và cơ chế đó, khi gặp áp lực kết quả, đã tạo ra một kết cục gần như tất yếu. Đó là sự khác biệt giữa một cơ chế bị che giấu và một âm mưu vô căn cứ.

Kịch bản xấu nhất và những tín hiệu cần theo dõi

Như thường lệ, tôi luôn đi qua kịch bản xấu nhất trước khi kết luận. Với Ghana, kịch bản đó có ba tầng.

Tầng thứ nhất là thể thao. Nếu cửa sổ thi đấu tiếp theo đến mà không có huấn luyện viên chính thức, đội bóng bước vào trận đấu với một ban huấn luyện tạm thời, một kế hoạch tạm thời và một đội hình chắp vá. Trong một bảng đấu mà Ghana đã đứng cuối với không điểm, việc mất thêm điểm ở cửa sổ tiếp theo gần như sẽ kết thúc cuộc đua vòng loại. Khi đó, câu hỏi không còn là Ghana có vượt qua được vòng loại hay không, mà là Ghana sẽ mất bao nhiêu năm để tái thiết.

Tầng thứ hai là nhân sự. Ghana phụ thuộc vào một nhóm cầu thủ trụ cột đang chơi ở nước ngoài. Nếu chuỗi thất bại tiếp diễn, sẽ có áp lực lên chính nhóm cầu thủ này. Một số người ở giai đoạn cuối sự nghiệp có thể cân nhắc rút lui khỏi đội tuyển để tập trung cho câu lạc bộ. Điều đó sẽ mở ra một cuộc chuyển giao thế hệ, nhưng là một cuộc chuyển giao bị ép buộc bởi thất bại, chứ không phải được hoạch định bởi chiến lược. Lịch sử bóng đá cho thấy những cuộc chuyển giao bị ép buộc thường đau đớn và kéo dài.

Tầng thứ ba là quản trị. Nếu GFA tiếp tục vận hành theo mô hình hợp đồng ngắn hạn, họ sẽ tái diễn vòng lặp bổ nhiệm và chia tay. Mỗi lần như vậy, uy tín của liên đoàn trong mắt cầu thủ, người hâm mộ và các đối tác giảm đi một bậc. Đến một lúc, việc tìm một huấn luyện viên đủ tầm chấp nhận một hợp đồng bốn tháng sẽ trở nên khó hơn, vì những người giỏi nhất sẽ không muốn đặt sự nghiệp của mình vào một canh bạc có đường thoát được cài sẵn cho phía bên kia.

Đối chiếu lại, có một điểm sáng mà tôi phải nêu ra một cách công bằng. Việc GFA chọn mô hình hợp đồng ngắn hạn cho thấy họ ý thức được giới hạn nguồn lực của mình. Họ không vung tiền vào một cam kết dài hạn mà họ không chắc chắn. Về mặt quản trị tài chính, đó là một quyết định có trách nhiệm. Nhưng sự thận trọng về tài chính, khi bị đẩy quá xa, sẽ trở thành sự thiếu quyết đoán về thể thao. Và sự thiếu quyết đoán về thể thao, ở cấp độ đội tuyển quốc gia, luôn bị trả giá bằng điểm số.

Những tín hiệu cần theo dõi trong những tuần tới khá cụ thể. Thứ nhất, GFA có công bố một huấn luyện viên tạm quyền ngay lập tức hay không. Một thông báo sớm là dấu hiệu của tổ chức còn kiểm soát; một sự im lặng kéo dài là dấu hiệu của sự tê liệt. Thứ hai, danh sách triệu tập cho cửa sổ thi đấu tiếp theo. Nếu các trụ cột lại vắng mặt, vấn đề cấu trúc sẽ tái diễn bất kể ai ngồi ghế nóng. Thứ ba, phản ứng của người hâm mộ Ghana, đặc biệt là các cuộc thăm dò ý kiến và mức độ hiện diện trên khán đài. Thứ tư, hướng đi tiếp theo của chính Queiroz. Nếu ông nhận một vị trí mới ở một đội tuyển quốc gia khác trong vài tháng tới, điều đó sẽ xác nhận rằng cuộc chia tay này được cả hai phía xử lý như một thủ tục chuyên nghiệp, chứ không phải một vụ đổ vỡ quan hệ.

Điểm kết: quân domino tiếp theo

Quân domino tiếp theo không nằm trên sân, mà nằm trong phòng họp của GFA. Câu hỏi không còn là ai đã sai trong hai trận vừa qua. Câu hỏi là liệu Ghana có bổ nhiệm được một huấn luyện viên đủ nhanh và đủ tầm để cứu một vòng loại vẫn còn trong tầm tay hay không. Thị trường chuyển nhượng giống một ván cờ tưởng; hợp đồng chỉ là nước chiếu tướng cuối cùng, và ở đây, nước chiếu tướng đã được đi từ trước khi ván cờ bắt đầu. Nếu GFA tiếp tục vận hành theo mô hình hợp đồng ngắn hạn, thì bất kỳ ai ngồi vào ghế đó cũng chỉ đang chờ đến lượt mình bị thay. Nếu họ thay đổi mô hình, Ghana còn cơ hội. Sự khác biệt giữa hai con đường này không nằm ở tên của vị huấn luyện viên tiếp theo. Nó nằm ở việc liệu ban lãnh đạo có dám cam kết một dự án dài hơn bốn tháng hay không.