Thuế lý thuyết: Người chơi cờ nghiệp dư, khoảng trống niềm tin và một khóa sáu video

Buổi tối thứ Bảy ở một quán cà phê cờ vua ven quốc lộ 13, người đàn ông chừng bốn mươi tuổi cầm quân rất lâu rồi đặt 2.Bf4 xuống bàn. Anh không do dự vì không biết nước 2.c4 mạnh hơn. Anh do dự vì anh biết chính xác nó dẫn tới đâu — và anh biết mình không có đủ sáu tháng để đi hết con đường ấy. Ngồi đối diện, đối thủ gật đầu nhẹ, như hai người vừa ngầm ký một hiệp ước.

Tôi đã dành nhiều năm ngồi ở những chiếc bàn như thế, từ các giải phong trào ở Thủ Dầu Một tới phòng thi đấu của VTC trong hai năm bình luận cờ vua. Ở đó tôi học được một điều mà bảng xếp hạng không dạy: phần lớn người chơi cờ không thua vì thiếu tài năng, mà vì thiếu thời gian. Bàn cờ không chỉ có quân, mà còn có những vết chai của đời người.

Trong làng cờ, người ta gọi hiện tượng này bằng một cái tên nghe rất kinh tế: thuế lý thuyết. Khi một người chơi phong trào mở ván bằng 1.d4 rồi quyết định đi 2.c4, anh ta bước vào lãnh địa của bốn hệ thống phòng ngự đã được mài giũa suốt hai thập niên: Slav với 2...c6, Semi-Slav, Gambit Hậu chấp nhận, và Hậu phương cổ điển. Mỗi nước đi ở đó đều có tên riêng, có ngày ra đời, có người chịu trách nhiệm. Cái giá để bước vào là hàng trăm giờ học thuộc lòng; phần thưởng chỉ là quyền được đứng ngang hàng.

Đối mặt với hóa đơn ấy, một bộ phận lớn người chơi chọn con đường vòng. Họ dựng lên London, Colle, Torre, Trompowsky, Catalan, Gambit Blackmar-Diemer, Khai cuộc Richter-Veresov. Trong mắt giới chuyên môn, đây là những hệ thống không quyết liệt — chúng không buộc đối phương phải chính xác đến từng nước, không tạo ra thế cờ mà chỉ một sai lầm nhỏ cũng đủ trả giá bằng cả ván. Nhưng cũng chính vì thế mà chúng trở thành mái nhà của số đông.

Nếu để ý kỹ, mỗi hệ thống trong danh sách ấy có một thứ tự nước đi rất cụ thể, và chính sự cụ thể đó định hình vấn đề. Trompowsky là 1.d4 Nf6 2.Bg5. Torre là 1.d4 Nf6, rồi Nf3 và Bg5. Catalan là 1.d4 Nf6 2.c4 e6 3.g3. Khai cuộc Richter-Veresov là 1.d4 Nf6 2.Nc3 d5 3.Bg5. Gambit Blackmar-Diemer là 1.d4 d5 2.e4 dxe4 3.Nc3. Colle là 1.d4 d5 2.Nf3 Nf6 3.e3. London là 1.d4 với Bf4 xuất hiện sớm. Đọc qua danh sách này, ta thấy ngay một điều: chúng không cùng sinh ra từ một gốc.

Đó là mảnh đất màu mỡ cho một loại sản phẩm rất riêng — giáo trình dành cho quân Đen, chống lại chính những hệ thống vừa nêu. Nếu người chơi hệ thống trốn thuế lý thuyết, thì người cầm quân Đen đối diện họ cũng cần một kế hoạch, một lối đi đã chuẩn bị sẵn, để không bị cuốn vào thế cờ mà đối thủ đã thuộc lòng.

Khoảng trống đó vừa được lấp bằng một khóa học: sáu video, do kiện tướng quốc tế người Bulgaria Valeri Lilov hướng dẫn, được quảng bá là đem lại một kế hoạch phù hợp cho quân Đen trước từng khai cuộc. Đối tượng khóa học không phải các kỳ thủ hàng đầu, mà là những người chơi câu lạc bộ đang ngồi trước bàn cờ với một đối thủ sử dụng London hay Trompowsky và không biết bắt đầu từ đâu.

Về mặt kỹ thuật, lời hứa này có cơ sở thật. London, Colle, Torre, Trompowsky không nguy hiểm vì chúng sắc bén, mà vì chúng buộc quân Đen phải tự nghĩ — và phần lớn người chơi nghiệp dư chưa từng được huấn luyện để tự nghĩ trong khai cuộc. Một người cầm quân Đen đã thuộc Semi-Slav có thể đi mười lăm nước đầu mà không cần suy nghĩ. Nhưng trước 1.d4 Nf6 2.Bg5, hoặc trước một hệ thống Colle với e3, Bd3, c3, anh ta phải chọn một cấu trúc tốt nghiệp — và lựa chọn ấy thường diễn ra khi đồng hồ chỉ còn ba phút.

Điểm kỹ thuật đáng chú ý hơn cả nằm ở cấu trúc của chính khóa học. Sáu video cho tám khai cuộc trở lên, nghĩa là mỗi chủ đề chỉ nhận được một cách xử lý gọn, một kế hoạch duy nhất, chứ không phải một kho tàng biến hóa. Với một giáo trình bán cho người nghiệp dư, sự đánh đổi này hợp lý: người ta cần một la bàn, chứ không cần một bản đồ địa chất. Nhưng nó cũng đặt ra giới hạn tự thân — bề rộng đổi lấy chiều sâu, và mỗi khai cuộc chỉ được gói trong vài phút băng hình.

Ở đây xuất hiện một điểm cần lưu ý về danh mục khai cuộc. Phần mô tả đặt bối cảnh sau 1.d4 d5, nhưng hai hệ thống được nêu tên lại không hề đi qua 1...d5: Trompowsky và Torre đều xuất phát từ 1...Nf6. Catalan thì chứa 2.c4, tức là nằm trong chính nhóm lý thuyết mà người chơi hệ thống đang tìm cách né. Nói cách khác, khung logic của tài liệu lỏng hơn vẻ ngoài của nó — dấu hiệu cho thấy danh mục khai cuộc ở đây được tổ chức theo mục đích tiếp thị nhiều hơn theo thứ tự lý thuyết chặt chẽ.

Tôi không cần đọc thêm nhiều để nhận ra vùng đất quen thuộc. Trong hai năm bình luận cờ vua cho VTC, tôi từng ngồi trước những ván đấu mà người thắng không mạnh hơn — chỉ chuẩn bị kỹ hơn ở mười nước đầu. Với một kiện tướng quốc tế có chứng nhận huấn luyện, việc cung cấp một la bàn cho quân Đen là công việc chính đáng và có ích. Nhưng cần nói rõ: một kiện tướng quốc tế là người thầy đáng tin ở cấp câu lạc bộ, không phải cấp chuẩn bị cho vòng loại giải vô địch quốc gia. Tài liệu không đưa ra bất kỳ con số nào về hệ số, thành tích hay kinh nghiệm huấn luyện ngoài tấm danh hiệu. Sự phù hợp giữa người dạy và người học là điều đáng trân trọng, miễn là cả hai phía không tự nâng mình lên quá cao.

Điều đáng bàn hơn là cách tài liệu định vị người chơi hệ thống. Nó mô tả họ là không tham vọng lắm. Đọc câu đó, tôi thấy nó vừa đúng vừa sai. Đúng, nếu tham vọng được đo bằng việc chinh phục lý thuyết chính thống. Sai, nếu ta hiểu rằng người chơi nghiệp dư đang quản lý nguồn tài nguyên khan hiếm nhất của họ: thời gian. Gọi một lựa chọn hợp lý về quản lý thời gian là thiếu tham vọng là cách nói vô tình đẩy chính khách hàng mục tiêu ra xa.

Nhưng điều khiến tôi đặt bút viết về câu chuyện này không nằm ở bàn cờ. Nó nằm ở tiêu đề.

Tài liệu được lưu hành với một tiêu đề nêu tên một nhân vật — Timur Turlov — trong khi toàn bộ nội dung bên trong lại bàn về khóa học của Valeri Lilov. Nhân vật trong tiêu đề không xuất hiện ở bất kỳ dòng nào của phần thân. Người thầy trong phần thân không xuất hiện ở tiêu đề. Một bên là cái tên gắn với giới tài chính và các hoạt động tài trợ cờ vua; một bên là sản phẩm giáo dục của một huấn luyện viên độc lập. Hai thứ nằm cạnh nhau mà không chạm vào nhau.

Khoảng cách ấy nhỏ, nhưng nó là một vết nứt. Trong một nền công nghiệp nội dung nơi uy tín được xây bằng tên tuổi, việc một cái tên xuất hiện ở tiêu đề mà vắng mặt ở thân bài là tín hiệu về chất lượng biên tập, không phải một chi tiết vô hại. Nếu phần danh mục khai cuộc đã lỏng lẻo, thì phần gán tên còn lỏng lẻo tới mức nào? Và nếu hai mảnh ghép ấy có thể lệch nhau trong cùng một tài liệu, thì người đọc lấy gì để tin phần còn lại?

Thêm vào đó, gần như toàn bộ những tuyên bố mang tính định giá trong tài liệu đều không có nguồn. Không có điểm số, không có ván đấu mẫu, không có tỷ lệ thắng, không có dữ liệu động cơ. Mọi khẳng định về mức độ nguy hiểm của các hệ thống đều đến từ hai phía: người viết hoặc người bán. Khi người bán vừa định giá sản phẩm vừa cung cấp bằng chứng, độc giả đang đọc quảng cáo chứ không đọc phân tích. Nói điều này không có nghĩa khóa học vô giá trị — rất có thể nó hữu ích. Nó chỉ có nghĩa: chưa có gì trong tay để khẳng định nó hiệu quả.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, người chơi nghiệp dư hiếm khi thất bại vì thiếu giáo trình. Họ thất bại vì không có cách nào phân biệt giáo trình tốt với giáo trình được đóng gói tốt. Đó là khoảng trống niềm tin, và nó không thể lấp bằng thêm một video.

Nhìn rộng ra, hiện tượng trốn thuế lý thuyết là thật và mang tính cấu trúc. Nó không phải trào lưu nhất thời mà là hệ quả tất yếu của việc kho lý thuyết khai cuộc phình ra trong khi thời gian của người chơi nghiệp dư co lại. Người chơi hệ thống là một nhóm khách hàng có thật, bền vững, đông đảo. Và chính vì đông đảo, họ trở thành vùng đất bị khai thác. Giá trị cạnh tranh trong thị trường này đang dịch chuyển — từ chất lượng phân tích sang khả năng phân loại, đóng gói và tiếp thị. Đó là logic của mọi thị trường nội dung trưởng thành, và cờ vua không nằm ngoài.

Sự lưỡng diện hiện ra rõ ở đây. Khóa học của Valeri Lilov có thể đang giúp một người chơi bốn mươi tuổi ở Bình Dương tự tin đối diện Trompowsky mà không phải học thuộc hai trăm biến. Và cùng lúc, nó có thể đang bán cho anh ta cảm giác ấy bằng những bằng chứng không tồn tại. Cả hai điều có thể cùng đúng. Không có khán giả, cờ vua trở về với tiếng thở của chính nó — và trong tiếng thở ấy, ta nghe rõ đâu là lý thuyết, đâu là lời mời mua hàng.

Trở lại bàn cờ ven quốc lộ 13, người đàn ông đã đặt 2.Bf4. Ván đấu diễn ra, có lúc anh sơ hở, có lúc anh chính xác đến không ngờ. Kết thúc, anh thắng. Trên đường về, tôi nghĩ về khoảng cách giữa một nước đi trốn lý thuyết và một nước đi được chuẩn bị bởi người khác giúp anh ta. Cả hai đều rời khỏi con đường lớn. Chỉ một trong hai có bản đồ.

Trận đấu kết thúc, nhưng tiếng gõ quân còn vang trong ký ức tôi. Tuổi tác không tắt đi tình yêu bàn cờ, chỉ đổi màu thôi — nó đổi từ khát vọng chinh phục sang nhu cầu hiểu mình đang đi đâu. Và câu hỏi còn lại: khi thời gian trở thành tài nguyên khan hiếm nhất trên bàn cờ nghiệp dư, ai sẽ vẽ bản đồ — và chúng ta có đủ tỉnh táo để kiểm tra bản đồ trước khi bước theo nó?